Асосӣ / Усули мо
Усули моМо ду модели маъруфи педагогиро ба кори амалӣ бо оилаҳо, мактабҳо ва ширкатҳо мутобиқ кардаем: назарияи заковатҳои гуногун ва усули тарҳрезии баръакс.
Равоншиноси амрикоӣ Ҳовард Гарднер пешниҳод кард, ки заковат як рақами ягона нест, балки маҷмуи қобилиятҳост. Ҳар кас ҳамаи онҳоро дорад, вале бо омехтаи беназир. Вазифаи мо дидани ин омехта ва истифодаи он барои омӯзиш ва кор аст.
Ҳассосият ба калима, гуфтор, хондан ва навиштан.
Нишонаҳо: Қисса ва китобро дӯст медорад, калимаҳои навро зуд ёд мегирад ва воқеаҳоро бо тафсилот нақл мекунад.
Дар хона: Ҳар рӯз 15 дақиқа якҷоя хонед ва аз кӯдак хоҳиш кунед, ки воқеаҳои рӯзашро нақл кунад.
Намунаҳо аз таърих: Абӯабдуллоҳи Рӯдакӣ, Абулқосими Фирдавсӣ
Кор бо рақам, қонуният, сабаб ва натиҷа.
Нишонаҳо: Ҳисоб мекунад, чизҳоро тартиб медиҳад, бисёр мепурсад «чаро?» ва аз муаммо лаззат мебарад.
Дар хона: Пухтупаз бо ченкунӣ, бозиҳои стратегӣ ва таҷрибаҳои хурди хонагӣ пешниҳод кунед.
Намунаҳо аз таърих: Муҳаммад ибни Мӯсои Хоразмӣ, Умари Хайём
Дидан, тасаввур кардан ва сохтани тасвир ва шакл.
Нишонаҳо: Расм мекашад, аз кубикҳо месозад, ҷой ва роҳро хуб дар хотир дорад ва аз тасвир беҳтар мефаҳмад.
Дар хона: Маводи расм ва конструкторро дастрас нигоҳ доред ва дарсро бо нақша ва ранг такрор кунед.
Намунаҳо аз таърих: Камолиддини Беҳзод, Мирзо Улуғбек
Моҳирии бадан ва дастон, омӯзиш тавассути амал.
Нишонаҳо: Давидан ва варзишро дӯст медорад, корҳои дастиро хуб иҷро мекунад ва ором нишаста наметавонад.
Дар хона: Ҳар рӯз вақт барои ҳаракат диҳед ва такрори дарсро бо бозии ҳаракатӣ пайваст кунед.
Намунаҳо аз таърих: Паҳлавон Маҳмуд, Абулқосими Заҳровӣ
Ҳассосият ба оҳанг, ритм ва садо.
Нишонаҳо: Сурудҳоро зуд ёд мегирад, ба мусиқӣ бо ҳаракат вокуниш нишон медиҳад ва садои нодурустро пай мебарад.
Дар хона: Чизҳоеро, ки бояд аз ёд кунад (ҷадвали зарб, қоидаҳо), ба оҳанги суруди шинос дароред.
Намунаҳо аз таърих: Борбад, Абӯнасри Форобӣ
Фаҳмидани дигарон ва кор бо одамон.
Нишонаҳо: Бо дигар кӯдакон бозӣ карданро бартар медонад, ҳиссиёти онҳоро пай мебарад ва бозиро ташкил медиҳад.
Дар хона: Бозиҳои гурӯҳӣ ва имконияти «омӯзонидан»-и кӯдаки хурдтарро фароҳам оред.
Намунаҳо аз таърих: Исмоили Сомонӣ, Саъдии Шерозӣ
Шинохтани худ, ҳиссиёт ва ҳадафҳои худ.
Нишонаҳо: Метавонад дароз бо бозии худ банд бошад, хоҳишҳояшро медонад ва ҳиссиёташро бо калима ифода мекунад.
Дар хона: Ба ӯ фазои шахсӣ ва интихоб диҳед ва ҳадафҳои хурди ҳафтаинаро якҷоя гузоред.
Намунаҳо аз таърих: Мавлоно Ҷалолиддини Балхӣ, Носири Хусрав
Шинохт ва гурӯҳбандии олами зинда ва табиат.
Нишонаҳо: Ба ҳайвонот ва растаниҳо шавқи зиёд дорад, санг ва баргро ҷамъ мекунад ва тағйироти табиатро пай мебарад.
Дар хона: Сайрҳои тадқиқотӣ дар табиат ва нигоҳубини растанӣ ё ҳайвони хонагӣ пешниҳод кунед.
Намунаҳо аз таърих: Абӯрайҳони Берунӣ, Абӯалӣ ибни Сино
Номҳои таърихӣ танҳо мисол барои он ҳастанд, ки ҳар навъи қобилият дар куҷо равшан зоҳир мешавад, на натиҷаи тест: ҳар инсон ҳамаи ҳашт заковатро дорад.
Гарднер заковатро қобилияти ҳал кардани масъалаҳо ё офаридани маҳсулоте медонад, ки дар фарҳанги ҷомеа қадр дорад. Барои муайян кардани он, ки кадом қобилиятҳо заковат ҳисоб мешаванд, ӯ дар китобе, ки соли 1983 нашр шуд, ҳар қобилияти номзадро бо ҳашт меъёр санҷид (заковати табиатшиносӣ дар солҳои 1990-ум илова гардид).
Осеби мағзи сар метавонад ба як қобилият халал расонад ва дигаронро солим гузорад: баъзе одамон пас аз сакта базӯр гап мезананд, вале сурудҳои шиносро ҳанӯз месароянд.
Баъзе одамон дар як соҳа хеле пешқадаманд ва дар соҳаҳои дигар оддӣ: кӯдак метавонад асбоби мусиқиро аз ҳамсолонаш хеле беҳтар навозад, вале хонданро бо душворӣ омӯзад.
Ҳар заковат амалҳои ақлии хоси худро дорад: заковати мусиқӣ бо оҳанг ва ритм кор мекунад, заковати забонӣ бо садо ва маънои калимаҳо.
Қобилият марҳила ба марҳила то сатҳи устодӣ рушд мекунад: аз шумурдан бо ангуштон то исботи теоремаҳо.
Ин қобилият дар олами ҳайвонот ҳам решаҳо дорад: бисёр ҳайвонот роҳро аз рӯйи нишонаҳо меёбанд ва паррандагони хушхон сурудҳои худро меомӯзанд.
Таҷрибаҳои лабораторӣ нишон медиҳанд, ки кадом қобилиятҳо ба ҳамдигар халал мерасонанд: ҳамзамон роҳ рафтан ва гап задан осон аст, вале якбора ба ду суҳбат гӯш додан душвор.
Натиҷаи тестҳои ин қобилият бояд ҳадди ақал қисман аз натиҷаҳои дигар фарқ кунад: моҳирӣ дар муаммоҳои фазоӣ ҳанӯз маънои захираи бойи луғавиро надорад.
Он чи ин қобилият меофарад, бо аломатҳои махсус сабт мешавад: ҳарф барои забон, нота барои мусиқӣ, рақам барои риёзиёт, харита барои фазо.
Назарияи заковатҳои гуногунро аксар вақт нодуруст нақл мекунанд. Дар зер панҷ пиндори хато ва он чи таҳқиқот воқеан нишон медиҳанд, оварда шудааст.
Афсонаи 1
Мутобиқ кардани таълим ба услуби тахминии омӯзиш натиҷаро беҳтар намекунад (Пашлер ва ҳамкорон, 2008) ва худи Гарднер таъкид мекунад, ки заковатҳо услубҳои омӯзиш нестанд. Ба ҳамаи кӯдакон чизи дигар кӯмак мекунад: вақте ки мавзуи муҳим бо якчанд роҳ — бо калима, расм, ашё ва муҳокима — фаҳмонида мешавад.
Афсонаи 2
Баъзе функсияҳо, масалан, сохтани нутқ, бештар ба як нимкура вобастаанд, вале таҳқиқе, ки тақрибан 1000 тасвири мағзи сарро омӯхт, одамонеро наёфт, ки дар онҳо як нимкура умуман бартарӣ дошта бошад (Нилсен ва ҳамкорон, 2013). Риёзиёт, мусиқӣ ва эҷодкорӣ ҳар ду нимкураро ба кор мегиранд.
Афсонаи 3
Ҳар кас ҳамаи ҳашт заковатро дар дараҷаҳои гуногун дорад ва ин омехта бо таҷриба ва машқ тағйир меёбад. Худи Гарднер аз тамға задан ба кӯдакон ҳушдор медиҳад: тамға метавонад дарҳоеро бандад, ки ҳанӯз кушодаанд.
Афсонаи 4
Таҳқиқот пай дар пай нишон медиҳанд, ки аксари қобилиятҳои ақлӣ ба ҳам алоқаманданд: касе, ки як навъ супоришро хуб иҷро мекунад, одатан дигар навъҳоро низ нисбатан хуб иҷро мекунад (омили умумии g). Ҳатто аксари заковатҳои Гарднер, ки бештар хусусияти маърифатӣ доранд, бо ин омил алоқаманд баромаданд (Виссер ва ҳамкорон, 2006). Назария барои дидани қувватҳои гуногун муфид аст, вале натиҷаҳои беш аз садсолаи таҳқиқотро рад намекунад.
Афсонаи 5
Пурсишномаҳои худбаҳодиҳӣ майлҳо ва тасаввури одамро дар бораи худ нишон медиҳанд, на қобилияти ченшударо, ва ҷавобҳо ба кайфият, фурӯтанӣ ва худшиносӣ вобастаанд. Бинобар ин мо ҳар пурсишномаро, аз ҷумла пурсишномаи худамонро, нуқтаи оғози суҳбат ва мушоҳида медонем, на ҳукми ниҳоӣ.
Баҳои баланд ҳамеша маънои фаҳмро надорад. Педагогҳо Грант Виггинс ва Ҷей Мактай шаш нишонаи фаҳмро тасвир кардаанд. Шахсе, ки воқеан фаҳмидааст:
Медонад, ки чаро ва чӣ гуна, на танҳо чӣ.
Маънои паси далелҳо ва воқеаҳоро мебинад.
Донишро дар вазъияти нав истифода мебарад.
Масъаларо аз нуқтаҳои назари гуногун баррасӣ мекунад.
Ҳиссиёт ва ҷаҳонбинии дигаронро аз дарун дарк мекунад.
Ҳудуди дониш ва пешдовариҳои худро медонад.
Ҳар барномаи омӯзишӣ, тренинг ё нақшаи рушдро мо аз охир тарҳрезӣ мекунем.
Пас аз омӯзиш одамон дар ҳаёт ё кор чиро бояд фаҳманд ва карда тавонанд?
Аз куҷо мефаҳмем, ки онҳо воқеан метавонанд? Кадом вазифа ё мушоҳида инро нишон медиҳад?
Танҳо баъд машқҳо, мавод ва ҷадвалро интихоб мекунем, ки ба ҳамон далел мерасонанд.
Ҳудуди усули мо. Назарияи заковатҳои гуногун дар маориф хеле маъмул аст, вале дар илми равоншиносӣ баҳсбарангез боқӣ мемонад. Бинобар ин мо онро ҳамчун забони умумӣ барои гуфтугӯ дар бораи қувватҳо ва барои гуногун кардани омӯзиш истифода мебарем — на ҳамчун тест барои ченкунии дақиқи «заковат» ва на барои маҳдуд кардани одам ба як «услуби омӯзиш». Дар бораи ин назария дар бахши «Илми заковат» муфассалтар хонед.
Аз тести кӯтоҳ оғоз кунед ё барои мулоқоти аввал вақт интихоб намоед.