Дар равоншиносӣ кам ғояе ҳаст, ки мисли назарияи заковатҳои гуногун аз чорчӯбаи лаборатория ин қадар дур рафта бошад. Аммо ҳар қадар ғоя маъмултар шавад, ҳамон қадар соддатар ва гоҳо таҳрифшуда фаҳмида мешавад. Биёед бубинем, ки Ҳовард Гарднер воқеан чӣ гуфтааст, чӣ нагуфтааст ва чаро сайти мо назарияи ӯро то ҳол муфид медонад.
Назария аз куҷо пайдо шуд
Ҳовард Гарднер, равоншиноси Донишгоҳи Ҳарвард, бо ду гурӯҳи тамоман гуногун кор мекард: калонсолоне, ки мағзи сарашон осеб дида буд, ва кӯдакони соҳибистеъдод. Ӯ медид, ки осеби мағз метавонад як қобилиятро аз байн барад ва дигарҳоро солим гузорад, инчунин баъзе кӯдакон дар як соҳа фавқулодда, вале дар соҳаҳои дигар оддӣ мебошанд. Ҳар ду мушоҳида ӯро ба шак андохт, ки заковат як чизи ягона бошад.
Соли 1983 ӯ дар китоби «Frames of Mind» ҳафт заковатро тасвир кард. Дар солҳои 1990-ум Гарднер заковати ҳаштум, яъне заковати табиатшиносиро илова кард ва онро дар китоби «Intelligence Reframed» (1999) шарҳ дод. Ба таърифи Гарднер, заковат қобилияти ҳал кардани масъалаҳо ё офаридани маҳсулоте мебошад, ки дар фарҳанги муайян қадр карда мешавад. Яъне эҷоди оҳанг, сохтани хонаи мустаҳкам ё одилона ҳал кардани ҷанҷол низ зуҳури заковат аст, на танҳо ҷавоб ба саволҳои тест.
Ҳашт меъёр ва ҳашт заковат
Гарднер ҳашт меъёр пешниҳод намуд, ки ҳар як заковати эҳтимолӣ бояд ба онҳо ҷавобгӯ бошад:
- ҳангоми осеби мағз ин қобилият метавонад алоҳида аз байн равад ё солим монад;
- дар кӯдакони нобиға ва дар одамоне, ки истеъдоди якҷонибаи ҳайратангез доранд, ба таври фавқулодда зоҳир мешавад;
- амалиётҳои асосии худро дорад, масалан, дар мусиқӣ ҳис кардани баландии садо ва ритм;
- роҳи хоси рушд дорад — аз навомӯз то устод;
- решаҳояш ба таърихи таҳаввули инсон мерасанд;
- равоншиносии таҷрибавӣ онро тасдиқ мекунад;
- натиҷаҳои тестҳои равонӣ онро дастгирӣ мекунанд;
- онро бо низоми рамзҳо сабт кардан мумкин аст: ҳарфҳо, нотаҳо, рақамҳо, харитаҳо.
Ҳашт заковат инҳоянд:
- забонӣ — калима, хондан, нақл кардан;
- мантиқию риёзӣ — рақамҳо, қонуниятҳо, сабаб ва натиҷа;
- фазоӣ — тасвир, шакл, харита;
- ҷисмонию ҳаракатӣ — бо маҳорат истифода бурдани бадан ва дастон;
- мусиқӣ — ритм, оҳанг, садо;
- иҷтимоӣ — фаҳмидани одамони дигар ва ҳамкорӣ бо онҳо;
- дарунфардӣ — шинохтани эҳсосот, ҳадафҳо ва имкониятҳои худ;
- табиатшиносӣ — шинохтан ва гурӯҳбандии мавҷудоти зинда ва падидаҳои табиат.
Ҳар инсон ҳамаи ҳашт заковатро дар омезиши хоси худ дорад.
Он чи назария нест
- Услубҳои омӯзиш нест. Заковат қобилияти кор бо навъи муайяни мундариҷа, масалан, садо, калима ё одамон аст; «услуби омӯзиш» бошад, тарзи гӯё дӯстдоштаи қабули маълумот аст («ман бо чашм беҳтар меомӯзам»). Худи Гарднер соли 2013 навишта буд, ки ин ду мафҳумро набояд омехт, ва таҳқиқот нишон надодааст, ки мувофиқ кардани дарс ба чунин «услуб» омӯзишро беҳтар мекунад.
- Тамға нест. Ибораи «ӯ кӯдаки мусиқӣ аст» шояд меҳрубонона ба назар расад, аммо метавонад дарҳои дигарро бандад. Гарднер худ ҳушдор медиҳад, ки ба кӯдакон тамға задан хатост: профили заковатҳо бо таҷриба, таълим ва имкониятҳо тағйир меёбад.
- Тест нест. Тести саҳеҳ ва боэътимоде, ки ҳашт заковатро алоҳида чен кунад, вуҷуд надорад.
- Инкори таҳқиқоти қобилияти умумӣ нест. Тестҳои қобилияти умумӣ натиҷаҳои мактабиро ба қадри кофӣ хуб пешгӯӣ мекунанд ва касе, ки дар як навъи кори ақлӣ муваффақ аст, одатан дар навъҳои дигар ҳам муваффақ мешавад — равоншиносон инро омили умумии g меноманд. Назария ин далелҳоро бекор намекунад, балки таъкид менамояд, ки тестҳо танҳо қисме аз қобилиятҳоро фаро мегиранд.
Мунаққидон чӣ мегӯянд ва чаро омӯзгорон онро истифода мебаранд
Ҳамчун назарияи илмӣ, ин таълимот то ҳол баҳснок аст. Уотерхаус дар шарҳи интиқодии соли 2006 хулоса кард, ки барои мавҷудияти заковатҳо ҳамчун қобилиятҳои алоҳида далелҳои таҷрибавӣ кам аст. Ҳамон сол Виссер, Эштон ва Вернон одамонро бо супоришҳо барои ҳар як заковат санҷиданд ва дарёфтанд, ки аксари заковатҳои «фикрӣ» — забонӣ, мантиқию риёзӣ, фазоӣ ва ғайра — бо омили умумии g алоқаманданд. Яъне онҳо он қадар мустақил нестанд, ки назария тасаввур мекунад.
Пас чаро омӯзгорон онро муфид меҳисобанд? Зеро он нигоҳашонро ба синф тағйир медиҳад:
- якчанд роҳи ворид шудан ба мавзуъ: дарс дар бораи дарёҳо метавонад қисса, ченкунӣ, харита, суруд ва баҳси гурӯҳиро дар бар гирад ва хонандагони бештар роҳи худро меёбанд;
- дидани тарафҳои қавӣ, ки дар баҳоҳои мактабӣ намоён нестанд;
- нигоҳи васеътар ба муваффақият: дуредгари моҳир, ҳамшираи тиббӣ ё навозанда низ заковати худро ба кор мебаранд.
Инҳо манфиатҳои таълимианд, на исботи дурустии назария.
«Зеҳнҳои гуногун» назарияро чӣ гуна истифода мебарад
Барои мо назарияи заковатҳои гуногун забони умумист: роҳест, ки волидон, омӯзгорон ва кӯдакон тарафҳои қавиро бубинанд ва дар бораи онҳо гап зананд. Дар амал мо чунин рафтор мекунем:
- мушоҳидаҳоро аз чанд манбаъ ҷамъ меорем: волидон, омӯзгор ва худи кӯдак ё наврас;
- андешаҳои онҳоро муқоиса карда, қонуниятҳоро меҷӯем, на ин ки як заковати асосиро;
- натиҷаҳоро ҳеҷ гоҳ ба рақам, дараҷабандӣ ё ҳукм дар бораи ояндаи кӯдак табдил намедиҳем ва бо калон шудани ӯ аз нав дида мебароем;
- дар хотир дорем, ки саволҳо дар бораи душвориҳои омӯзиш ё рушд ташхиси мутахассисро талаб мекунанд ва пурсишномаҳои мо ҷойи онро намегиранд.
Дар хона бубинед, ки фарзандатон озодона чӣ интихоб мекунад, ба ӯ таҷрибаҳои гуногун пешниҳод кунед ва тарафи қавиро ҳамчун пуле барои расидан ба соҳаи заифтар истифода баред: кӯдаке, ки қиссаро дӯст медорад, метавонад масъалаи риёзиро ба қисса табдил диҳад. Ҳадаф ба як «навъ» мансуб донистани кӯдак нест, балки васеъ кардани роҳҳоест, ки ӯ бо онҳо рушд карда метавонад.