Баъзе кӯдакон масъалаҳои хаттии риёзиро базӯр ҳал мекунанд, вале дар бозор ҳангоми ҳисоби бақияи пул ҳеҷ гоҳ хато намекунанд. Баъзе наврасон баҳоҳои миёна мегиранд, аммо дучархаро таъмир карда метавонанд, ҷанҷолро фурӯ менишонанд ё бозии футболро мисли мураббӣ «мехонанд». Равоншиносон инро заковати амалӣ меноманд — ва маълум мешавад, ки юнониёни қадим барои он калимаи махсус доштанд.
Стернберг: заковат барои зиндагии воқеӣ
Равоншиноси амрикоӣ Роберт Стернберг дар китоби «Beyond IQ» (1985) назарияи сегонаи заковатро пешниҳод кард. Қобилияти таҳлилиро тестҳо ва мактаб бештар аз ҳама чен мекунанд: таҳлил, муқоиса ва арзёбӣ. Қобилияти эҷодӣ ба мо кӯмак мекунад, ки дар вазъиятҳои нав аз уҳдаи кор бароем ва ихтироъ кунем. Қобилияти амалӣ имкон медиҳад, ки донишамонро дар зиндагии ҳаррӯза ба кор барем. Ба андешаи Стернберг, заковат дар мутобиқ шудан ба муҳит, тағйир додани он ва, дар ҳолати зарурӣ, интихоби муҳити дигар зоҳир мешавад.
Қисми зиёди заковати амалӣ ба дониши ноаён такя мекунад, ки онро кам ошкоро меомӯзонанд ва бештар аз таҷриба ба даст меояд: чӣ гуна харидори ранҷидаро ором кардан ё кай кӯмак хостан.
Каррахер, Каррахер ва Шлиман (1985) кӯдакони бразилиягиро, ки дар кӯча мол мефурӯхтанд, мушоҳида карданд. Дар бозор онҳо нарх ва бақияи пулро зуд ва дуруст ҳисоб мекарданд, вале ҳамин гуна ҳисобҳо дар шакли машқи хаттии мактабӣ хеле бадтар мебаромаданд. Дониш ба муҳити худ вобаста аст: ҳам кӯча ва ҳам мактаб риёзиро меомӯзонанд ва беҳтарин таълим байни ин ду робита барқарор мекунад.
Метис: заковати лаҳзаи муносиб
Соли 1974 олимони фаронсавӣ Марсел Детйен ва Жан-Пйер Вернан ба метис (заковати зиракона ва амалӣ) китоби алоҳида бахшиданд. Юнониён бо ин калима ақли амалӣ ва чорасозро меномиданд, ки на дар китоб, балки дар амал зоҳир мегардад. Нуқтаи ибтидоии муаллифон саҳнае аз «Илиада», достони Ҳомер аст: пойгаи аробаҳо. Аспҳои Антилохи ҷавон аз аспҳои рақибонаш сусттар буданд. Падараш Нестор ба ӯ хотиррасон кард, ки ҳезумшикан, киштибон ва аробарон на бо зӯр, балки бо маҳорат комёб мешаванд. Ҳангоми пойга Антилох ҷойи тангеро дид, ки оби борон роҳро вайрон карда буд, имкониятро пешакӣ пай бурд ва маҳз дар лаҳзаи муносиб аз Менелай пеш гузашт. Рақибаш эътироз кард, ки ин кор ноинсофона буд, ва ҷавон узр пурсид. Яъне худи юнониён низ баҳс мекарданд, ки зиракӣ дар куҷо ба охир мерасад.
Муаллифон хусусиятҳои метисро чунин муайян мекунанд:
- ҳушёрӣ — ҳамеша бедор будан;
- дурандешӣ — чанд қадам пешро дидан;
- чандирӣ — тағйири нақша ҳангоми тағйири вазъият;
- чолокӣ — зуд амал кардан, вале на саросемавор;
- ҳисси вақт — юнониён лаҳзаи муносибро «кайрос» меномиданд;
- таҷриба — пирони ботаҷриба гузашта ва ояндаро якҷо мебинанд.
Рӯбоҳ, ҳаштпо ва соҳаҳои метис
Юнониён метисро бо тасвири ҳайвонот ифода мекарданд. Рӯбоҳ аз дом мегурезад ва бо як гардиши ногаҳонӣ шикорчиро худ ба шикор табдил медиҳад. Ҳаштпо бо санги худ омехта мешавад, ранги онро мегирад ва сахт мечаспад. Нависандагони юнонӣ онро бо буқаламун муқоиса мекарданд: ба гуфтаи онҳо, ҳаштпо аз худдорӣ дигаргун мешавад, буқаламун бошад — аз тарс. Ин рамз аст, на зистшиносӣ, вале дарси муфид дорад: чандирие, ки аз ақли ором бармеояд, бо дигаргун шудан аз тарс фарқ дорад. Намунаи инсонии метис Одиссей аст — қаҳрамоне, ки аз ҳар мушкил роҳи раҳоӣ меёбад.
Метис ҳар ҷое ба кор меомад, ки вазъият зуд тағйир меёфт: дар киштиронӣ (киштибон бод ва ситораҳоро «мехонад»), дар ҳунармандӣ, дар тиб (табиб ҳолати ҳозираро бо ҳолатҳои гузашта муқоиса карда, барои амал лаҳзаи муносибро интихоб мекунад), дар давлатдорӣ (Фемистоклро барои дурандешияш ситоиш мекарданд) ва дар варзиш.
Тарҷумони арабии китоб барои унвони он калимаи «ҳиял»-ро интихоб кард — ҳамон калимае, ки дар номи китоби бародарони Бану Мусо дар бораи дастгоҳҳои зиракона («Китоб-ул-ҳиял», Бағдод, асри IX) омадааст. Дар гуфтугӯи ҳаррӯза «ҳила» аксар вақт маънои манфӣ дорад, аммо дар ин ҷо ихтироъкорӣ ва чорасозиро ифода мекунад.
Зиракӣ ва хирад
Чаро ин навъи заковат эътибори худро гум кард? Афлотун дониши дақиқро — шумурдан, чен кардан ва баркашиданро — аз тахмин болотар медонист ва тиб, киштиронӣ ва санъати сарлашкариро поёнтар мегузошт. Фалсафаи юнонӣ ҳастии собитро аз олами дигаргуншаванда ҷудо медонист, метис бошад, тамоман ба ҳамин олами дигаргуншаванда тааллуқ дорад. Арасту онро қисман наҷот дод: ҳикмати амалии ӯ (фронесис) бо вазъиятҳои тағйирёбанда ва бо он чи эҳтимол дорад, сару кор дорад. Аммо ӯ байни ҳикмати амалӣ ва зиракии холис, ки метавонад ба маккорӣ табдил ёбад, марзи равшан кашид.
Ин марз барои кӯдакон низ муҳим аст. Метис ба тадбир, дурандешӣ ва ҳисси вақт марбут аст, на ба фиреб. Зиракӣ мепурсад: «Оё ин натиҷа медиҳад?» Хирад инчунин мепурсад: «Оё ин одилона аст?» Узрхоҳии Антилох нишон медиҳад, ки юнониён ин фарқро хуб медонистанд.
Дар амал: заковати амалӣ чӣ гуна рушд мекунад
- Таҷриба: ба фарзанд масъулияти воқеӣ диҳед — харид бо маблағи муайян, пухтани як таом, ба нақша гирифтани сафар, таъмири хурд.
- Устод: дониши ноаён аз шахс ба шахс мегузарад; бигзор фарзанд дар паҳлӯи хешованди моҳир, усто ё мураббӣ кор кунад.
- Сохтан ва баъд истифода бурдан: Одиссей заврақи худро сохт ва баъд худаш онро ронд. Лонаи парранда созед ва паррандагонро тамошо кунед; халта дӯзед ва онро истифода баред.
- Таҳлили рӯйдодҳо: пас аз бозӣ ё кор бипурсед: «Чиро мушоҳида кардӣ? Чиро пешбинӣ кардӣ? Бори дигар чӣ тавр рафтор мекунӣ?»
- Шоҳмот, нард ва варзиш: онҳо интизории лаҳзаи муносибро меомӯзонанд, на шитобкориро.
- Пайванди мактаб бо зиндагӣ: бигзор омӯзгорон вазъиятҳои воқеиро ба дарс биёранд.
Агар баҳоҳои фарзандатон миёна бошанд, бодиққат нигаред: заковати амалӣ воқеист ва сазовори эҳтиром аст. Онро ҳамчун роҳе ба сӯйи таҳсил истифода баред, на ҳамчун баҳонае барои даст кашидан аз он.