Ду кӯдак сари як дастархон калон мешаванд ва ба як мактаб мераванд. Яке дар панҷсолагӣ хонданро ёд гирифтааст, вале як дақиқа ҳам ором нишаста наметавонад; дигаре ҳарфҳоро бо душворӣ меомӯзад, аммо ҳар бозичаро кушода, аз нав ҷамъ карда метавонад. Волидон аксар вақт ба ташвиш меафтанд: магар чизе нодуруст аст? Соҳаи равоншиносие, ки ин гуна фарқиятҳоро меомӯзад, ҷавоби оромбахш дорад: гуногунӣ қоида аст, на истисно.
Равоншиносии фарқиятҳо чиро меомӯзад
Равоншиносии таҷрибавӣ қонунҳои умумии равонро меҷӯяд ва фарқияти байни одамонро аксар вақт ҳамчун монеа, яъне халали тасодуфӣ дар маълумот, мешуморад. Равоншиносии фарқиятҳо (равоншиносии дифференсиалӣ) бошад, маҳз ҳамин фарқиятҳоро мавзуи асосии худ қарор додааст: одамон чӣ гуна, то чӣ андоза ва чаро аз ҳамдигар фарқ мекунанд.
Ин андеша таърихи дароз дорад. Афлотун ва Арасту мехостанд, ки таълиму тарбия ва касбу кор ба фарқиятҳои одамон мувофиқ бошанд. Донишмандони араб одамонро аз рӯйи ҳар сифат ба дараҷаҳои боло, миёна ва поён ҷудо мекарданд. Аммо ин соҳа танҳо дар охири асри XIX, вақте ки сифатҳоро чен кардан оғоз карданд, ба илм табдил ёфт; аз ҷумла, Франсис Голтон нишон дод, ки бисёр сифатҳои инсон ба тақсимоти муқаррарӣ итоат мекунанд. Ҳар инсон мисли нақши ангушт беназир аст, вале беназирӣ ба илм монеъ намешавад: нақши ангуштро низ гурӯҳбандӣ кардан ва омӯхтан мумкин аст.
Фарқият байни кӯдакон ва дар дохили як кӯдак
Равоншиносон ду навъи фарқиятро ҷудо мекунанд. Фарқиятҳои байни одамон нишон медиҳанд, ки як кӯдак аз дигаре чӣ фарқ дорад. Фарқиятҳои дохили як шахс нишон медиҳанд, ки қобилиятҳои худи кӯдак то чӣ андоза нобаробар рушд кардаанд: духтарча метавонад дар забон аъло, дар риёзиёт миёна ва дар расмкашӣ заиф бошад. Чунин профили нобаробар муқаррарист, на нишонаи хатар, ва бо синну сол тағйир меёбад: соҳае, ки дар ҳафтсолагӣ заиф буд, баъдтар метавонад ба тарафи қавӣ табдил ёбад.
Фикри муҳими дигар: сифатҳо аз ҳамдигар аз рӯйи навъ фарқ мекунанд (қад як чиз асту мусиқидонӣ чизи дигар), аммо одамон дар ҳар як сифат танҳо аз рӯйи дараҷа фарқ мекунанд. Ҳамаи мо дар як миқёси пайваста ҷой гирифтаем ва фарқияти фардӣ танҳо нишон медиҳад, ки шахс аз нишондиҳандаи миёнаи гурӯҳ то чӣ андоза дур аст. Аз ин рӯ тамғаҳои «ё ин, ё он» — «қобилияти риёзӣ дорад» ва «қобилияти риёзӣ надорад», «зирак» ва «бефаҳм» — илмӣ нестанд: кӯдакони воқеӣ ба ду қуттӣ ҷо намешаванд.
Хати зангӯламонанд: чаро бештари кӯдакон дар миёнаанд
Агар ягон сифатро — қад, суръати хондан ё хотираро — дар шумораи зиёди кӯдакон чен карда, натиҷаҳоро дар шакли хат тасвир кунем, хати зангӯламонанд ҳосил мешавад: бештари натиҷаҳо дар атрофи миёна ҷамъ меоянд ва ҳар қадар ба канорҳо наздиктар, ҳамон қадар камтар мешаванд. Ин тақсимоти муқаррарӣ аст. Тақрибан 68 фоизи одамон дар доираи як инҳирофи стандартӣ аз миёна ва тақрибан 95 фоиз дар доираи ду инҳирофи стандартӣ ҷой мегиранд. Дар тестҳои заковат, ки нишондиҳандаи миёнаашон 100 ва инҳирофи стандартиашон 15 аст, ин маънои онро дорад, ки тақрибан 68 фоизи одамон аз 85 то 115 хол ва тақрибан 95 фоиз аз 70 то 130 хол мегиранд.
Пас, дар ҳар як сифати алоҳида бештари кӯдакон «дар миёна» қарор доранд ва ин миёнаҳолӣ не, балки меъёр аст. Вале азбаски ҳар кӯдак сифатҳои зиёд дорад, қариб ҳар кӯдак дар чизе аз миёна болотар ва дар чизи дигар поёнтар аст. (Шакли зангӯла қисман ба сохти тестҳо низ вобаста аст: тартибдиҳандагон супоришҳоро то пайдо шудани ҳамин шакл тағйир медиҳанд.)
Аз қобилиятҳои умумӣ то хусусӣ
Қобилиятҳо дар шакли зинабандӣ ба тартиб омадаанд. Дар боло қобилияти умумӣ ҷой дорад, ки қариб дар ҳар кори ақлӣ зоҳир мешавад. Дар поёни он гурӯҳҳои васеъ қарор доранд, масалан, қобилиятҳои забонию таълимӣ аз як тараф ва қобилиятҳои амалию техникӣ аз тарафи дигар; сипас қобилиятҳои тангтар ва дар таҳ малакаҳои хеле хусусӣ. Назари асосии имрӯза, ки ба таҳлили такрории зиёда аз 460 маҷмуи маълумот аз ҷониби Ҷон Кэрролл (1993) такя мекунад, ба ин монанд аст: омили умумии g дар болои якчанд қобилияти васеъ меистад. Ин ҳам мефаҳмонад, ки чаро қобилиятҳо одатан бо ҳам ҳамроҳанд, ва ҳам чаро кӯдак метавонад дар як соҳа қавӣ ва дар соҳаи дигар заиф бошад.
Ду фарқгузории дигар низ ёрӣ медиҳанд. Тест нишон медиҳад, ки кӯдак дар беҳтарин ҳолати худ чӣ карда метавонад, зиндагии ҳаррӯза бошад, нишон медиҳад, ки ӯ одатан чӣ мекунад; равоншинос Ли Кронбах инро иҷрои ҳадди аксар ва иҷрои маъмулӣ номидааст. Фарқи байни ин ду ба ангеза, шавқ, хастагӣ ва изтироб вобаста аст. Ва чунон ки равоншиноси шӯравӣ Борис Теплов нишон дод, қобилиятҳо метавонанд камбуди ҳамдигарро ҷуброн кунанд: омезишҳои гуногуни тарафҳои қавӣ метавонанд ба ҳамон як муваффақият расонанд.
Ин барои волидон ва омӯзгорон чӣ маъно дорад
- Фарзандатонро бо худи ӯ дар гузашта муқоиса кунед, на бо бародару хоҳар ё ҳамсинфон: «Моҳи гузашта як саҳифа мехондӣ, ҳоло ду саҳифа мехонӣ».
- Ба тамоми профил нигаред, на ба як баҳо ё як рақам.
- Аз тамғаҳои «ё ин, ё он» худдорӣ кунед: кӯдаке, ки пайваста мешунавад «ту барои риёзӣ офарида нашудаӣ», кӯшишро бас мекунад.
- Тарафҳои қавиро барои дастгирии тарафҳои заифтар истифода баред: кӯдаки расмдӯст метавонад калимаҳои навро тасвир кунад, дӯстдори футбол бошад, ҳисобро бо холҳои бозиҳо машқ карда метавонад.
- Профил бо синну сол тағйир меёбад, бинобар ин барвақт хулосаи қатъӣ набароред.
- Ба кӯдак имкон диҳед, ки беҳтарин ҷиҳати худро нишон диҳад: истироҳаткарда, ором ва бо шавқ.
Ин сайт ба назарияи заковатҳои гуногун, ки ҳамчун назарияи илмӣ ҳанӯз мавриди баҳс аст, бо ҳамин рӯҳ такя мекунад: ҳамчун роҳи пай бурдан ба тарафҳои қавӣ, на ҳамчун тест ё тамға.