«Ба бобояш рафтааст — мисли ӯ зирак аст». «Агар китоб бисёртар мехаридем, бештар мехонд». Дар оилаҳо аксар вақт дар бораи сарчашмаи қобилиятҳо чунон баҳс мекунанд, ки гӯё бояд як ҷавоб ғолиб ояд. Равоншиносӣ даҳсолаҳо ҳамин баҳсро пеш бурд ва ба ҷавобе расид, ки ҳам ҷолибтар ва ҳам умедбахштар аст: ирсият ва муҳит якҷоя амал мекунанд.
Баҳси куҳна ва саволи нодуруст
Муддати тӯлонӣ ду ҷабҳа вуҷуд дошт. Тарафдорони муҳит боварӣ доштанд, ки инсонро таълиму тарбия месозад: ҳама бо имкониятҳои тақрибан баробар ба дунё меоянд ва айби нокомӣ ба гардани низоми таълим аст. Тарафдорони ирсият ҷавоб медоданд, ки таълим танҳо ба шукуфтани истеъдоди модарзод мусоидат мекунад.
Имрӯз чунин гузориши масъала дар шакли «ё ин, ё он» нодуруст ҳисобида мешавад. Қариб ҳар сифат аз амали якҷояи ирсият ва муҳит ба вуҷуд меояд, бинобар ин саволи муфид дигар аст: сифат то чӣ андоза ва дар кадом шароит тағйир ёфта метавонад? Аз баҳси куҳна ду хатои маъмул бармеояд: «ирсӣ» маънои «тағйирнопазир»-ро надорад ва «андӯхта» маънои «ба осонӣ тағйирёбанда»-ро надорад. Масалан, норасоии гуфтугӯ ва таълими заиф дар солҳои аввал метавонад камбудиҳои дарозмуддат боқӣ гузорад.
Дар равоншиносӣ муҳит ҳамаи он чизест, ки инсон, ҳатто пеш аз таваллуд, воқеан аз сар мегузаронад. Аз ин рӯ ду фарзанди як оила низ, ки дар як ҳуҷра зиндагӣ мекунанд, муҳити ягона надоранд: ҳар яке таҷрибаи худро дорад.
Дугоникҳо ва фарзандхондагон чӣ нишон доданд
Дугоникҳои якхела ҳамаи генҳои худро муштарак доранд, дугоникҳои ғайриякхела бошанд, аз ҷиҳати ирсӣ аз бародару хоҳарони одӣ бештар ба ҳам монанд нестанд. Соли 1937 Нюман, Фримен ва Ҳолзингер дугоникҳоро аз рӯйи тестҳои заковат муқоиса карданд, аз ҷумла 19 ҷуфт дугоники якхеларо, ки ҷудо аз ҳам калон шуда буданд. Коррелятсияи 1 мувофиқати комилро ифода мекунад, 0 бошад, набудани ҳеҷ гуна вобастагиро. Дар дугоникҳои якхелае, ки якҷоя тарбия ёфтаанд, коррелятсия тақрибан 0,88, дар дугоникҳои якхелаи ҷудо калоншуда тақрибан 0,77 ва дар дугоникҳои ғайриякхела тақрибан 0,63 буд.
Ирсият бешубҳа аҳамият дорад: дугоникҳои якхелае, ки дар хонаҳои гуногун калон шудаанд, назар ба дугоникҳои ғайриякхелаи якҷоя тарбияёфта бештар ба ҳам монанд буданд. Вале муҳит низ аҳамият дорад: дугоникҳои аз ҳам ҷудошуда назар ба онҳое, ки якҷоя калон шудаанд, камтар монанд буданд ва баъзе ҷуфтҳо аз ҳамдигар хеле фарқ доштанд.
Соли 1928 Фримен ва ҳамкоронаш тақрибан 400 кӯдаки ба фарзандӣ гирифташударо дар Чикаго омӯхтанд ва дарёфтанд: кӯдаконе, ки ба оилаҳои дорои муҳити бойтару барангезандатар афтода буданд, хол бештар гирифтанд. Ин таҳқиқоти аввалин иштирокчиёни кам доштанд ва кӯдаконро аксар вақт ба оилаҳое медоданд, ки ба оилаи аслиашон монанд буданд; аз ин рӯ имрӯз онҳоро ҳамчун саҳифаи таърих арзёбӣ мекунанд, на далели қатъӣ.
Таҷрибаи барвақтӣ, мактаб ва холҳои тағйирёбанда
Таҳқиқоти Голдфарб дар солҳои 40-уми асри XX нишон дод: кӯдаконе, ки се соли аввали умрашонро на дар оилаи сарпараст, балки дар муассисаи кӯдакон гузарондаанд, баъдтар дар заковат, нутқ, хотира ва банақшагирӣ ақиб монданд ва бештар ташвишманду хашмгин буданд. Мактаб низ аҳамият дорад. Соли 1951 Ҳусен натиҷаҳои 722 кӯдаки шведиро нашр кард, ки дар синфи сеюм ва даҳ сол пас аз он санҷида шуда буданд: холи онҳое, ки мактаби миёнаро хатм карданд, тақрибан 11 воҳид афзуд, холи онҳое, ки таҳсилро барвақт тарк карданд, тақрибан 2 воҳид. Таҳлили ҷамъбастии муосири Ричи ва Такер-Дроб (2018) нишон дод, ки ҳар соли иловагии таҳсил заковати ченшавандаро тақрибан аз 1 то 5 холи зариби зеҳнӣ (IQ) боло мебарад.
Холҳо дар кӯдакӣ низ тағйир меёбанд. Дар таҳқиқоти дарозмуддате дар Беркли (Калифорния), ки онро Ҳонзик, Макфарлейн ва Аллен соли 1948 таҳлил карданд, тестҳои то тақрибан 18-моҳагӣ гузарондашуда натиҷаҳои минбаъдаро тамоман пешгӯӣ накарданд, дар солҳои мактабӣ бошад, холҳои бисёр кӯдакон хеле тағйир ёфтанд: дар зиёда аз нисфи онҳо тақрибан ба 15 хол ва дар тақрибан яке аз даҳ кӯдак ба 30 хол ва бештар. Барномаҳо барои кӯдакони хурдсол афзоиши 10–15 холро гузориш додаанд, вале бе дастгирии давомдор ин афзоиш аз байн меравад: дар яке аз барномаҳо кӯдакон дар 3-солагӣ аз гурӯҳи муқоисавӣ 14 хол пеш буданд, вале дар 5-солагӣ ҳамагӣ 7 хол.
Он чи имрӯз медонем
Дар асри XX миёнаи холҳои тестҳои IQ дар бисёр кишварҳо дар ҳар даҳсола тақрибан 3 хол боло рафт; ин падидаро Ҷеймс Флинн (1984) тавсиф кардааст ва онро таъсири Флинн меноманд. Генҳо ин қадар зуд тағйир намеёбанд, пас таҳсил, ғизо, саломатӣ ва тарзи мураккабтари зиндагӣ бояд нақш дошта бошанд. Дар баробари ин, ҳиссаи ирсият дар заковати ченшаванда — яъне он қисми фарқиятҳои байни одамони як гурӯҳ, ки ба фарқиятҳои генҳояшон вобаста аст, — назаррас аст ва аз кӯдакӣ то калонсолӣ ҳатто меафзояд. Ҳар ду далел ҳамзамон дурустанд: ирсӣ будан маънои тағйирнопазир буданро надорад.
Оила чӣ кор карда метавонад
- Ҳар рӯз якҷоя гап занед ва китоб хонед. Агар фарзандатон хонданро дӯст надорад, ба ӯ бо овози баланд хонед, дар бораи ҳикояҳо суҳбат кунед ва бигзоред, ки китобро худаш интихоб кунад.
- Барои бозӣ вақт ҷудо кунед: бозичаҳои сохтанӣ, шоҳмот, бозиҳои нақшӣ (масалан, «мағоза» ё «табиб») ва бозиҳо дар ҳавои кушод ақлро машқ медиҳанд.
- Ба хоб ва ғизо таваҷҷуҳ кунед — шартҳои асосии рушди майна.
- Таҳсилро устувор нигоҳ доред: ба мактаб мунтазам рафтан ва шавқ ба он чи кӯдак меомӯзад. Ҳар сол аҳамият дорад.
- Меҳрро бо мустақилият ҳамроҳ кунед. Дар таҳқиқоти дарозмуддати пажӯҳишгоҳи Фелс (иёлати Огайо) кӯдакони фаъол ва мустақил дар тестҳои заковат одатан пеш мерафтанд, кӯдакони ғайрифаъол ва вобаста бошанд, ақиб мемонданд. Меҳр диҳед ва барои кӯшиш, қарор ва хато ҷой гузоред.
- Аз сабаби як хол ё таърихи оила аз кӯдак умед накандед ва истеъдодро низ чизи кафолатнок надонед.