Калимаи «зирак»-ро мо ҳар рӯз ба забон меорем: дар бораи кӯдаке, ки зуд роҳи аз зери диван баровардани тӯбро меёбад, дар бораи наврасе, ки фикри худро боасос ҳимоя мекунад, дар бораи модаркалоне, ки ҳар ҷанҷолро ором карда метавонад. Аммо агар аз олимон пурсед, ки заковат дар асл чист, якчанд ҷавоби гуногун мешунавед. Сабаб заифии илм нест. Сабаб дар он аст, ки заковат чизе нест, ки онро ламс кардан, баркашидан ё аксашро гирифтан мумкин бошад.
Чаро таърифи заковат ин қадар душвор аст
Заковат хосияти рафтор аст, на ашё. Мо онро ҳеҷ гоҳ бевосита намебинем: танҳо мебинем, ки инсон чӣ кор мекунад — масъаларо чӣ гуна ҳал мекунад, фикрашро чӣ гуна мефаҳмонад, ба вазъияти нав чӣ гуна мутобиқ мешавад. Ҳатто тест худи заковатро чен намекунад: он ҷавобҳоро ба супоришҳо сабт мекунад ва аз онҳо хулоса мебарорад, яъне заковатро бавосита чен мекунад. Аз ин рӯ, чунон ки равоншинос Сулаймон ал-Хузарӣ аш-Шайх аз Донишгоҳи Айн-Шамси Қоҳира дар китоби худ дар бораи фарқиятҳои фардӣ нишон медиҳад, таърифҳои заковат ба якчанд гурӯҳ ҷудо мешаванд: фалсафӣ, зистшиносӣ, равоншиносӣ ва амалиётӣ. Имрӯз ба онҳо назарияҳои васеи муосир низ илова шудаанд. Ҳар гурӯҳ ҳамон як сифатро аз нигоҳи худ мебинад.
Аз Афлотун то Пиаже
Қадимтарин ҷавобҳоро фалсафа додааст. Афлотун рӯҳи инсонро аз се қисм — ақл, ҷасорат ва ҳавас — иборат медонист ва онро ба аробае монанд мекард, ки ду аспашро ақл чун ронанда идора мекунад. Арасту фарқеро нишон дод, ки то ҳол аҳамият дорад: фарқи байни он чи дар инсон ҳамчун имкон ниҳон аст ва он чи аллакай дар амал зоҳир шудааст. Ин аз нахустин шаклҳои мафҳуми «қобилият» буд. Асрҳо баъд Ибни Сино (980–1037) дар «Китоб-уш-шифо» «ҳавоси ботинӣ»-ро шарҳ дод — ҳисси муштарак, хаёл, хотира ва ғайра. Ин яке аз моделҳои барвақтии қувваҳои ақл буд.
Зистшиносон заковатро ҳамчун мутобиқшавӣ ба муҳит фаҳмиданд. Дар асри XIX Ҳерберт Спенсер онро шакли чандиртари мутобиқшавӣ медонист, ки тадриҷан ҷойи ғаризаро мегирад. Ин андешаро олими швейтсарӣ Жан Пиаже аз ҳама бештар рушд дод. Ба назари ӯ, кӯдак пайваста ду кор мекунад: таҷрибаи навро ба схемаҳои мавҷудаи худ ворид мекунад (азхудкунӣ) ва вақте ки таҷриба ба онҳо ҷо намешавад, худи схемаҳоро тағйир медиҳад (мутобиқгардонӣ). Вақте ки кӯдаки хурдсол говро «саги калон» меномад, ин азхудкунӣ аст; вақте ки ӯ мефаҳмад, ки гов ҳайвони дигар аст, ва схемаашро тағйир медиҳад, ин мутобиқгардонӣ аст. Ба андешаи Пиаже, заковат чандиртарин ва ҳамзамон устувортарин мувозинати байни ин ду раванд аст.
Аз тестҳои аввал то назарияҳои васеъ
Равоншиносони ибтидои асри XX таърифҳои корӣ меҷустанд. Баъзеҳо заковатро қобилияти омӯхтан номиданд, дигарон — қобилияти мутобиқ шудан ба вазъиятҳои нав; Луис Термен ба тафаккури муҷаррад аҳамият медод. Алфред Бине, муаллифи нахустин тести заковат, таърифи расмӣ надод, вале аз қобилияти дуруст ҳукм кардан ва хуб фаҳмидан сухан мегуфт. Таърифи «қобилияти омӯхтан» ҷойи заиф дошт: агар заковат бо муваффақият дар мактаб алоқаманд бошад, ин ҳанӯз маънои онро надорад, ки онҳо як чизанд.
Соли 1923 равоншиноси амрикоӣ Эдвин Боринг таърифи амалиётие пешниҳод кард, ки онро то ҳол зиёд иқтибос меоранд: «заковат он чизест, ки тестҳо чен мекунанд». Ин ҷавоб зиракона менамояд, вале дар як доира давр мезанад: тест заковатро чен мекунад, заковат бошад, он чизест, ки тест чен мекунад. Дар бораи он ки худи тест хуб аст ё не, ин таъриф чизе намегӯяд. Бо вуҷуди ин, фоидае ҳам дошт: олимонро водор кард, ки бештар ба коррелятсия ва таҳлили омилӣ, яъне ба омӯзиши алоқаи байни натиҷаҳои тестҳои гуногун, рӯ оваранд.
Назарияҳои муосир доираи назарро васеътар мекунанд. Ҳовард Гарднер (1983) заковатро қобилияти ҳал кардани масъалаҳо ё офаридани маҳсулоте медонад, ки дар фарҳанги муайян қадр карда мешавад. Роберт Стернберг (1985) онро қобилияти мутобиқ шудан ба муҳит, тағйир додани он ва дар ҳолати зарурӣ интихоб кардани муҳити дигар мешуморад. Хонандае, ки ба омӯзгори сахтгир одат мекунад, мутобиқ мешавад; хонандае, ки бо ҳамсинфонаш гурӯҳи омӯзишӣ ташкил медиҳад, муҳитро тағйир медиҳад; хонандае, ки аз футбол ба маҳфили шоҳмот мегузарад ва дар он ҷо истеъдодаш мешукуфад, муҳити навро интихоб мекунад.
Заковати A, B ва C: волидон чиро мебинанд
Равоншинос Доналд Ҳебб фарқгузории муфидеро пешниҳод кард. Заковати A имконияти модарзод аст, ки онро бевосита мушоҳида кардан ғайриимкон аст. Заковати B он чизест, ки мо воқеан дар рафтор мебинем: натиҷаи вохӯрии ин имконият бо муҳит — оила, мактаб, забон ва таҷриба. Филип Вернон заковати C-ро илова кард: холи тест, ки танҳо намунаи хурде аз заковати B аст ва дар як рӯзи муайян, дар шароити муайян гирифта шудааст.
Пас волидон заковати A-ро ҳеҷ гоҳ намебинанд. Заковати B-ро онҳо ҳар рӯз мебинанд — дар хона, дар бозӣ, дар муносибат бо дӯстон, — заковати C-ро бошад, гоҳ-гоҳ дар ҳисоботи тест. Натиҷаи тест маълумот аст, на ҳукм.
Ин дар амал чӣ маъно дорад
- Фарзандро дар вазъиятҳои гуногун мушоҳида кунед: дар дарс, дар бозӣ, дар корҳои хона, дар муносибат бо одамон. Як вазъият танҳо як паҳлӯи ӯро нишон медиҳад.
- Ба он чи фарзандро ба худ мекашад, диққат диҳед: кадом корро бе таъкиди калонсолон муддати дароз анҷом медиҳад, дар бораи чӣ бисёр мепурсад, ба чӣ борҳо бармегардад.
- Дар бораи кӯдак аз рӯйи як рақам ё як фан ҳукм накунед. Баҳои паст аз математика дар бораи расмкашӣ, сохтан ё фаҳмидани одамон чизе намегӯяд.
- Дар хотир доред, ки заковат рушд мекунад: таҷрибаи нав, саволҳои хуб ва дастгирии пурсабр имкониятҳои кӯдакро тағйир медиҳанд.
- Мушоҳидаҳои худро бо мушоҳидаҳои омӯзгор муқоиса кунед: якҷоя шумо бештар мебинед.