Дар бораи заковат гапҳои зиёде мегӯянд, ки содда ва ҷолиб ба назар мерасанд: гӯё одамон аз рӯйи нимкураи «асосии» майна ба ду навъ ҷудо мешаванд, мусиқии Мотсарт кӯдакро зирак мекунад ва мо танҳо даҳ фоизи майнаро истифода мебарем. Чунин гапҳо дар китобҳо, дар интернет ва ҳатто дар тренингҳо такрор мешаванд. Олимон онҳоро нейроафсона меноманд — тасаввуроте, ки ба номи илм паҳн мешаванд, вале аз санҷиши илмӣ намегузаранд. Биёед ҳашт афсонаи маъмулро аз назар гузаронем.
Афсонаҳо дар бораи майна
Баъзе одамон бо нимкураи чапи майна фикр мекунанд, баъзеи дигар — бо нимкураи рост. Дуруст аст, ки баъзе вазифаҳо бештар ба як нимкура вобастаанд: масалан, нутқ дар аксари одамон асосан бо нимкураи чап алоқаманд аст. Аммо эҷодкорӣ, математика ва мусиқӣ ҳар ду нимкураро ба кор мегиранд. Соли 2013 Нилсен ва ҳамкоронаш тасвирҳои майнаи тақрибан ҳазор нафарро таҳлил карданд ва ҳеҷ нишонае наёфтанд, ки нимкураи касе дар маҷмуъ «қавитар» бошад.
Мо танҳо 10 фоизи майнаи худро истифода мебарем. Ин яке аз устувортарин нейроафсонаҳост ва ҳеҷ асос надорад. Тасвирбардории майна нишон медиҳад, ки дар давоми шабонарӯз амалан ҳамаи қисмҳои майна фаъол мешаванд, ҳатто ҳангоми хоб. Осеб дидани қариб ҳар минтақаи майна ягон вазифаро халалдор мекунад — агар 90 фоизи майна бекор мемонд, ин имконнопазир мебуд. Дар майна ягон «захираи хуфта» нест, ки онро бо усули махфӣ бедор кардан лозим бошад.
Мусиқии Мотсарт кӯдакро зирактар мекунад. Ин ғоя чанд даҳсола пеш паҳн шуд ва ҳатто барои навзодон сабтҳои махсус мефурӯхтанд. Вақте ки Кристофер Чабрис соли 1999 натиҷаҳои тадқиқоти зиёдро якҷоя таҳлил кард, маълум шуд, ки таъсири мусиқӣ хурд ва кӯтоҳмуддат аст ва заковатро ба таври доимӣ баланд намекунад. Мусиқӣ барои кӯдак хуб аст — ӯ аз он лаззат мебарад, суруд мехонад, ҳаракат мекунад, — вале ин сабаб нест, ки онро ҳамчун «доруи зиракӣ» харем.
Афсонаҳо дар бораи тест ва истеъдод
Заковат — ин ҳамон баҳоҳои мактаб аст. Баҳоҳо ва натиҷаҳои тестҳои заковат бо ҳам алоқаманданд, вале як чиз нестанд. Ба баҳо ғайр аз қобилият ҷидду ҷаҳд, шавқ, давомот, муносибат бо омӯзгор, саломатӣ ва ҳатто донистани забони таълим таъсир мерасонанд. Илова бар ин, мактаб бисёр қобилиятҳоро умуман баҳо намедиҳад: ҳаракат, тасаввури фазоӣ, фаҳмидани одамон. Кӯдаке, ки баҳоҳои миёна мегирад, метавонад дар соҳаи дигар хеле қобилиятнок бошад.
Заковат аз таваллуд муайян аст ва тағйир намеёбад. Тадқиқоти дугоникҳо ва фарзандхондаҳо нишон медиҳад, ки ҳиссаи ирсият дар заковати ченшаванда назаррас аст ва бо синну сол ҳатто меафзояд. Аммо «ирсӣ» маънои «тағйирнопазир»-ро надорад: наздикбинӣ низ аксаран ирсӣ аст, вале айнак онро ислоҳ мекунад. Соли 1984 Ҷеймс Флинн нишон дод, ки дар ИМА холҳои миёнаи тестҳои заковат дар тӯли чанд даҳсола ҳар даҳ сол тақрибан 3 хол боло рафтаанд; баъдтар ҳамин гуна афзоиш дар бисёр кишварҳо ошкор шуд. Генҳо ин қадар зуд тағйир намеёбанд, пас муҳит — таҳсил, ғизо, саломатӣ ва ҳаёти мураккабтар — нақши калон дорад. Тадқиқот инчунин нишон медиҳад, ки ҳар соли иловагии таҳсил холҳои тестро чанд хол баланд мебардорад.
Ҳар кӯдак танҳо як заковат дорад. Баъзан кӯдакро «мусиқидон» ё «риёзидон» меноманд, гӯё ӯ танҳо як тарафи қавӣ дорад. Назарияи заковатҳои гуногун баръакси инро мегӯяд: ҳар инсон ҳамаи заковатҳоро дорад, вале ба дараҷаҳои гуногун ва дар омехтаи беназир. Ин омехта бо таҷриба ва омӯзиш тағйир меёбад. Худи Ҳовард Гарднер аз тамға задан ба кӯдакон ҳушдор медиҳад.
Афсонаҳо дар бораи омӯзиш
Кӯдак беҳтар меомӯзад, агар дарс ба услуби омӯзиши ӯ — биноӣ, шунавоӣ ё ҳаракатӣ — мувофиқ бошад. Ин ғоя хеле маъмул аст: кӯдаконро ба «биноӣ», «шунавоӣ» ва «ҳаракатӣ» ҷудо мекунанд ва ба ҳар кадом машғулиятҳои алоҳида пешниҳод мекунанд. Соли 2008 Пашлер ва ҳамкоронаш далелҳои мавҷударо баррасӣ карда, ба хулосае омаданд, ки тасдиқи боэътимоди ин ғоя вуҷуд надорад: мувофиқ кардани дарс ба «услуб» натиҷаи омӯзишро беҳтар намекунад. Албатта, кӯдакон майлу завқи худро доранд, вале усули дарс бояд ба мазмун мувофиқ бошад: харитаро бояд дид, мусиқиро шунид, рақсро иҷро кард. Гарднер низ таъкид мекунад, ки заковатҳо услубҳои омӯзиш нестанд.
Бозиҳои «машқи майна» дар телефон одамро дар маҷмуъ зирактар мекунанд. Барномаҳое, ки «машқи майна» ваъда медиҳанд, хеле маъмуланд. Соли 2016 Дэниел Саймонс ва ҳамкоронаш тадқиқоти зиёдеро дар ин бора баррасӣ карданд. Хулоса чунин аст: одам дар ҳамон машқҳое, ки иҷро мекунад, воқеан беҳтар мешавад, гоҳе дар супоришҳои ба онҳо хеле монанд низ, вале ин малака ба тафаккури ҳаррӯза ва муваффақият дар мактаб қариб намегузарад. Беҳтар аст, ки вақти кӯдак ба корҳое сарф шавад, ки дониш ва малакаи воқеӣ медиҳанд: хондан, омӯхтани забон ё асбоби мусиқӣ, варзиш, бозиҳои дастаҷамъӣ.
Чӣ гуна афсонаро шинохтан мумкин
Нейроафсонаҳо одатан чанд нишонаи умумӣ доранд: - Аз ҳад соддаанд: одамонро ба ду-се «навъ» ҷудо мекунанд ё ҳама чизро бо як сабаб шарҳ медиҳанд. - Чизе мефурӯшанд: дар паси ғоя китоб, барнома, тренинг ё «тести махсус» истодааст. - Натиҷаи зуд ваъда медиҳанд: «дар як ҳафта», «рӯзе даҳ дақиқа». - Ба «илм» ишора мекунанд, вале тадқиқоти мушаххасеро ном намебаранд.
Агар ягон иддао дар бораи заковати фарзандатон шуморо ба ҳаяҷон оварад, пурсед: далел куҷост, кӣ онро санҷидааст ва оё натиҷаҳо дар тадқиқоти дигар такрор шудаанд? Бо омӯзгор ё мушовир маслиҳат кунед. Ва дар хотир доред: ақли кӯдак бо корҳои оддии ҳаррӯза рушд мекунад — таҳсили хуб, хондан, бозӣ, суҳбат ва кӯшиши пайваста.