Дар пеши назари кӯдаки чорсола шарбатро аз пиёлаи паст ва паҳн ба зарфи баланду борик резед ва бипурсед: акнун шарбат зиёдтар шуд, камтар ё ҳамон қадар? Бисёр кӯдакони чорсола бо боварӣ ҷавоб медиҳанд: «Зиёдтар — бинед, чӣ қадар баланд аст!» Барои олими швейтсарӣ Жан Пиаже (1896–1980) чунин ҷавобҳо хатоҳои хандаовар набуданд, балки равзанае ба тарзи кори ақли кӯдак буданд.
Пиаже ва усули ӯ
Пиаже қариб ним аср тафаккури кӯдаконро омӯхт. Усули ӯ суҳбати озоду чандир буд: ӯ ҷавобҳоро танҳо ба «дуруст» ва «нодуруст» ҷудо намекард, балки мепурсид: «Чаро чунин фикр мекунӣ?» — ва аз паи мулоҳизаи кӯдак мерафт. Барои Пиаже ҷавоби нодуруст маълумот буд, зеро мантиқи паси худро ошкор месохт.
Ӯ заковатро мутобиқшавии ақл ба олам медонист, ки бо ёрии чор абзори асосӣ сурат мегирад:
- схема — намунаи такроршавандаи амал ё фикр: ба даст гирифтан, макидан, баъдтар гурӯҳбандӣ ё шумурдан;
- азхудкунӣ — ҷой додани таҷрибаи нав дар схемаи мавҷуда: кӯдаке, ки калимаи «гурба»-ро медонад, сагчаи хурдро ҳам «гурба» мегӯяд;
- мутобиқгардонӣ — тағйир додани схема, вақте ки он мувофиқ намеояд: «Ин аккос мезанад — ин саг аст»;
- мувозинат — талош барои барқарор кардани тавозун: ҳайронии хурд кӯдакро водор мекунад, ки фаҳмиши худро дар сатҳи устувортар аз нав созад.
Ба назари Пиаже, мувозинат муҳаррики асосии рушд аст, бинобар ин кӯдакон аз супоришҳое беҳтар меомӯзанд, ки каме нав бошанд, вале аз ҳад душвор набошанд.
Чор давраи рушд
Тартиби давраҳо барои ҳама як хел аст, синну сол бошад, тахминист.
Давраи ҳиссию ҳаракатӣ (0–2). Кӯдаки ширхора бо ҳиссиёт ва амал фикр мекунад. Аз вокунишҳои модарзод амалҳои такрорӣ ба вуҷуд меоянд (шақшақаро боз ва боз ҷунбондан), сипас амал ҳамчун василаи расидан ба ҳадаф (болиштро тела дода, бозичаро гирифтан), баъд таҷрибаҳо ва дар соли дуюм — аввалин ҳалли масъалаҳо «дар сар». Оҳиста-оҳиста доимияти ашё ташаккул меёбад. Аввал бозичае, ки зери рӯймол пинҳон шудааст, гӯё аз олам нест мешавад. Баъдтар кӯдак онро меҷӯяд, вале хатои ҷолибе мекунад: агар бозичаро чанд бор зери як болишт ёфта бошад ва сипас дар пеши чашмаш зери болишти дигар пинҳон кунанд, ӯ боз зери болишти аввал меҷӯяд.
Давраи пеш аз амалиётҳо (2–7). Калима, тасвир ва бозии рамзӣ пайдо мешаванд: чӯб асп мешавад, лӯхтакро хоб мекунонанд. Аммо тафаккур худмарказӣ аст — на худхоҳона, балки ба нуқтаи назари худи кӯдак асос ёфта: кӯдаки сесола ҳангоми гуфтугӯи телефонӣ ба ҷойи «ҳа» гуфтан сар меҷунбонад, гӯё бибиаш ӯро мебинад. Кӯдак инчунин ба як аломати намоён часпида мемонад (тамаркуз ба як ҷиҳат): шарбат дар зарфи баланд «зиёдтар» менамояд, зеро сатҳаш баландтар аст; аз ду қатори баробари тугмаҳо қатори паҳнкардашуда «бештар» ба назар мерасад.
Давраи амалиётҳои мушаххас (7–11). Кӯдак ҳифзи миқдорро мефаҳмад: «Ту фақат рехтӣ — онро баргардонда рехтан мумкин аст» ё «Баландтар аст, вале зарф бориктар». Баргардонпазирӣ пайдо мешавад, инчунин гурӯҳбандӣ (аз рӯйи ду аломат якбора) ва тартибдиҳӣ (чӯбчаҳоро аз кӯтоҳ то дароз бе озмоиш ва хато ҷо ба ҷо гузоштан). Мантиқ бо ашёи воқеӣ беҳтар кор мекунад ва ҳифзи миқдор зина ба зина пайдо мешавад: миқдори модда тақрибан дар 7–8-солагӣ, вазн дар 9–10-солагӣ ва ҳаҷм дар 11–12-солагӣ.
Давраи амалиётҳои шаклӣ (аз 11–12-солагӣ). Наврасон метавонанд дар бораи имкониятҳо ва фарзияҳо мулоҳиза ронанд. Бипурсед, ки суръати ҷунбиши раққоса (вазнае, ки дар ресмон овезон аст) ба чӣ вобаста аст: ба дарозии ресмон, ба вазн ё ба зӯри тела додан. Наврас нақша мекашад, ки ҳар дафъа танҳо як омилро тағйир диҳад ва дигарҳоро бетағйир нигоҳ дорад; кӯдаки хурдтар ҳамаро якбора дигар мекунад ва хулоса бароварда наметавонад. (Ҷавоб: ба дарозии ресмон.)
Таҳқиқоти баъдина чиро тағйир дод
Фикри асосии Пиаже пойдор мондааст: кӯдакон фаҳмиши худро фаъолона месозанд. Аммо таҳқиқоти баъдина ба он ислоҳоти муҳим ворид кард. Агар супориш содда ва ошно бошад, кӯдакони ширхора ва хурдсол назар ба он чи Пиаже гумон мекард, қобилияти бештар нишон медиҳанд. Синну сол байни кӯдакон ва фарҳангҳо фарқ мекунад ва пешрафт дар соҳаҳои гуногун нобаробар аст. Тафаккури шаклӣ дар наврасӣ худ аз худ пайдо намешавад: бисёр калонсолон онро асосан дар соҳаҳое истифода мебаранд, ки хуб медонанд, ва таҳсил ва ошноӣ бо чунин супоришҳо аҳамияти калон доранд. Худи Пиаже таъкид мекард, ки баҳс байни ҳамсолон ба кӯдак кӯмак мекунад, ки аз доираи нуқтаи назари худ берун ояд.
Дар амал: чӣ интизор шудан ва чӣ гуна ёрӣ додан
2–6-сола. Мулоҳизаи якҷониба ва гоҳо афсонавӣ дар ин синну сол муқаррарист, хатоҳо дар бораи миқдор низ табиӣ мебошанд. Якҷоя бозии вонамудӣ кунед, расм кашед ва чизе созед. Бипурсед: «Ба фикрат, чӣ мешавад?» — ва баъд якҷоя санҷед: обро резед, хамирро гулӯла кунед. Ба ҷойи бо сухан ислоҳ кардан, бигзоред кӯдак худаш бубинад. Бозии «аз чашми дигар» кунед: «Хирсча аз он тарафи миз чиро мебинад?»
7–11-сола. Мантиқи устувор бо ашёи воқеӣ ва пешрафти нобаробарро интизор шавед. Сангу баргро гурӯҳбандӣ кунед, бо паймона таом пазед, чизҳоро аз рӯйи андоза тартиб диҳед, нард ё шоҳмот бозӣ кунед. Аз кӯдак хоҳиш кунед, ки равандро баргардонад («Чӣ тавр ба аввал баргардем?») ва фаҳмонад: «Аз куҷо медонӣ?»
12–18-сола. Фарзияҳо, баҳсҳо ва орзуҳои баландро интизор шавед ва инчунин он ки дар фанҳои ношинос тафаккури муҷаррад заифтар бошад. Дар бораи саволҳои «Агар…, чӣ мешуд?» гуфтугӯ кунед, далел талаб кунед ва таҷрибаҳои хурди хонагӣ гузаронед, ки ҳар бор танҳо як омилро тағйир медиҳанд: масалан, растаниҳоро дар равшании гуногун парвариш кунед. Далелҳои наврасро ҷиддӣ қабул кунед, ҳатто агар бо онҳо розӣ набошед.
Дар ҳар синну сол ҷавоби нодуруст равзана аст, на шикаст, ва як натиҷаи тест дар бораи он ки кӯдак чӣ гуна мулоҳиза меронад, кам чиз мегӯяд.