«Духтарам математикаро хуб мефаҳмад», «писарам дасти гул дорад» — дар оилаҳо дар бораи наврасон чунин суханонро бисёр мешунавем. Равоншиносӣ кайҳо дарёфтааст, ки ғайр аз қобилияти умумӣ, ки қариб дар ҳар супориш зоҳир мешавад, одамон тарафҳои қавии мушаххастар низ доранд. Донистани онҳо ҳангоми интихоби роҳ ёрӣ медиҳад, ба шарте ки ҳеҷ кас профилро ҳукми қатъӣ нашуморад.
Қобилиятҳо ғайр аз қобилияти умумӣ
Муҳаққиқон пай бурданд, ки баъзе супоришҳо бо ҳам зичтар алоқаманданд: касе, ки як супориши калимавиро хуб иҷро мекунад, одатан супоришҳои дигари калимавиро ҳам хуб иҷро мекунад. Чунин гурӯҳҳоро қобилиятҳои гурӯҳӣ ё махсус меноманд. Имрӯз аксари олимон заковатро ҳамчун як зинабандӣ тасаввур мекунанд: дар боло қобилияти умумӣ, дар зери он қобилиятҳои васеътар ва маҳдудтар. Қобилиятҳои махсуси асосӣ инҳоянд:
- Забонӣ: фаҳмидани маъно, шарҳ додан, зуд ёфтани калимаи мувофиқ. Луис Терстоун дар дохили он фаҳмиши калимаро аз равонии калимаёбӣ ҷудо кард.
- Ададӣ ва риёзӣ: кор бо рақамҳо, инчунин истидлол, фаҳмидани шарти масъала ва тасаввури шаклҳо.
- Фазоӣ: дар зеҳн тасаввур кардани ашё, ҳаракат ва гардиши онҳо. Соли 1935 равоншиноси мисрӣ Абдулазиз ал-Қусӣ онро ҳамчун омили мустақил, ҷудо аз заковати умумӣ, тавсиф кард.
- Механикӣ: фаҳмидани тарзи кори асбобу мошинҳо дар якҷоягӣ бо ҳисси фазо ва дасти чолок.
- Дафтарӣ: суръат ва дақиқӣ дар кор бо номҳо, рақамҳо ва ҳуҷҷатҳо, масалан, фавран пай бурдан, ки ду сатр танҳо бо як рақам фарқ мекунанд.
- Эҷодӣ: пайдо кардани фикрҳои зиёд (равонии фикр), гузаштан аз як навъи фикр ба навъи дигар (чандирӣ), ёфтани фикрҳои ғайриодӣ (навоварӣ) ва ҳис кардани ҷойи мушкил. Тафаккури эҷодӣ падидаи маъмулист ва бо машқ рушд мекунад.
Қобилият ва истеъдод
Қобилият он аст, ки одам ҳоло карда метавонад. Истеъдод имконият аст: вобаста ба шароит он метавонад ба қобилияти қавӣ табдил ёбад ё пинҳон бимонад. Дар амал ҳар дуро бо ҳамон супоришҳо чен мекунанд, бинобар ин ҳар натиҷа сатҳи имрӯзаро нишон медиҳад, на ҳадди ниҳоиро. Наврасе, ки ҳеҷ гоҳ ба таври ҷиддӣ расм накашидааст ё ягон бор муҳаррикро қисм-қисм накардааст, ҳанӯз истеъдоди худро ба тарроҳӣ ё механика дониста наметавонад.
Равоншиноси шӯравӣ Теплов, ки соли 1947 дар бораи қобилиятҳои мусиқӣ китоб навишт, таъкид мекард, ки қобилиятҳо дар худи фаъолият ташаккул меёбанд: онҳо ҳангоми кори воқеӣ зоҳир мешаванд ва меболанд. Ӯ ду фикри умедбахш низ илова кард. Барои муваффақият дар ҳар соҳа на як қобилият, балки маҷмуи қобилиятҳо лозим аст ва омехтаҳои гуногун метавонанд ба як натиҷа оранд: як омӯзгори хуб шогирдонро бо шарҳи равшан ҷалб мекунад, дигаре бо меҳрубонӣ ва ҳазл. Инчунин тарафҳои қавӣ метавонанд камбудии тарафҳои заифро ҷуброн кунанд.
Шавқ — қутбнамои дуюм
Қобилият ба саволи «метавонам?» ҷавоб медиҳад, шавқ ба саволи «мехоҳам?». Равоншинос Ҷон Ҳолланд шаш навъи асосии шавқро тавсиф кардааст, ки онҳоро аксар вақт бо ҳарфҳои англисии RIASEC ёд мекунанд: воқеӣ (дасту асбоб, техника, табиат), таҳқиқотӣ (омӯхтан ва фаҳмидан), ҳунарӣ (эҷод ва ифодаи худ), иҷтимоӣ (таълим, ёрӣ, ғамхорӣ), соҳибкорӣ (роҳбарӣ, бовар кунонидан, ташкил) ва тартибдӯст (тартиб, маълумот, қоидаҳои равшан). Аксари одамон омехтаи якчанд навъанд ва муҳити корро низ бо ҳамин мафҳумҳо тасвир кардан мумкин аст.
Дар китоби Сулаймон ал-Хузарӣ аш-Шайх фикри муҳиме ҳаст: вақте ки қобилият барои соҳае кофист, шавқ ба муваффақият таъсири калон мерасонад. Қобилият дарро мекушояд, вале маҳз шавқ одамро то бевақтӣ ба кор банд месозад ва пас аз нокомӣ боз ба он бармегардонад. Ёсир Баккор илова мекунад, ки танҳо шавқ ҳам кифоя нест: суботкорӣ низ лозим аст.
Роҳнамоӣ кӯмак мекунад, амр намекунад
Роҳнамоии хуби касбӣ ба ҷавон кӯмак мекунад, ки қобилиятҳо, шавқ ва хислати худро бифаҳмад; он фармон намедиҳад. Барои эҳтиёт сабаби оморӣ ҳам ҳаст: пешгӯиҳои тестҳо барои гурӯҳҳо дуруст мебароянд, на барои як нафар. Профил метавонад нишон диҳад, ки аз сад хонандаи ба ҳам монанд дар як самт нисбат ба самти дигар бештар муваффақ мешаванд, вале наметавонад бигӯяд, ки фарзанди шумо кадоме аз он сад нафар хоҳад буд.
Интихоб аз рӯйи обрӯ, аз пайи дӯстон ё танҳо бо хоҳиши волидон аксар вақт ба пушаймонӣ меорад. Баккор дар дастури худ оид ба интихоби ихтисоси донишгоҳӣ дар бораи одамоне нақл мекунад, ки солҳо, ҳатто даҳсолаҳо дар соҳаи ба худ номувофиқ кор карданд, аксар вақт аз он сабаб, ки интихоб зери фишори обрӯ ё хешовандон сурат гирифта буд. Таҷрибаи волидон арзишманд аст, вале беҳтар аст ҳамчун маслиҳат садо диҳад, на ҳамчун қарор. Баккор инчунин ба наврасон хотиррасон мекунад, ки дар синфҳои болоӣ ҳанӯз тасмим нагирифтан муқаррарист, якчанд соҳа метавонад ба як нафар мувофиқ ояд ва интихоби аввал ҳатман охирин нест.
Наврас чӣ гуна метавонад худро бисанҷад
- Худро дар корҳои гуногун бисанҷед: маҳфилҳо, лоиҳаҳои мактабӣ, озмунҳо, корҳои ихтиёрӣ. Қобилият дар фаъолият зоҳир мешавад.
- Аз худ ростқавлона бипурсед, ки чаро фанне ба шумо писанд аст: аз қобилият ва кунҷковӣ ё аз он ки омӯзгорашро дӯст медоред?
- Бо одамоне, ки дар соҳаи мавриди назаратон кор мекунанд, суҳбат кунед: рӯзи оддии онҳо чӣ гуна мегузарад, аз чӣ лаззат мебаранд, чӣ душвор аст ва оё ин касбро бори дигар интихоб мекарданд. Агар имкон бошад, як рӯз дар канори онҳо бигузаронед.
- Аз охир сар кунед: кор ва зиндагиеро, ки мехоҳед, тасаввур кунед ва баъд соҳаҳоеро ҷӯед, ки ба он ҷо мебаранд.
- Қутбнамои касбиро дар сайти мо истифода баред — он тарафҳои қавӣ, шавқ ва арзишҳои шуморо бо самтҳои таҳсил муқоиса мекунад — ва сипас феҳристи самтҳои таҳсилро аз назар гузаронед: ҳар самт дар бораи чист ва кадом фанҳои мактабӣ дар он муҳимтаранд.
Ҳар натиҷаро оғози суҳбат бо волидон, омӯзгор ё мушовир шуморед, на ҷавоби ниҳоӣ. Роҳи дуруст одатан қадам ба қадам ёфта мешавад.