“Matematik kafası var”, “eli yatkın” — aileler gençleri sürekli böyle tanımlar. Psikoloji uzun zamandır hemen her görevde kendini gösteren genel bir yeteneğin yanında insanların daha özel güçlü yönleri olduğunu buluyor. Onları bilmek yol seçerken yardım eder — hiç kimse bir profili bir hüküm olarak görmediği sürece.
Genel yeteneğin ötesindeki yetenekler
Araştırmacılar bazı görevlerin birbiriyle diğerlerinden daha sıkı gittiğini fark etti: bir sözcük görevinde iyi olan biri genellikle diğer sözcük görevlerinde de iyidir. Böyle kümelere grup ya da özel yetenekler denir. Bugün çoğu bilim insanı zekâyı tepede genel bir yetenek ve altında daha geniş ve daha dar yetenekler olan bir hiyerarşi olarak resmeder. Başlıca özel yetenekler şunlardır:
- Sözel: anlamları kavramak, açıklamak, doğru sözcüğü çabuk bulmak. Louis Thurstone bunun içinde sözcükleri anlamayı sözcük akıcılığından ayırdı.
- Sayısal ve matematiksel: sayılarla çalışmak, ama aynı zamanda akıl yürütmek, bir problemin ifadesini anlamak ve şekilleri hayal etmek.
- Uzamsal: nesneleri ve nasıl hareket edip döndüklerini zihinde canlandırmak. 1935'te Mısırlı psikolog Abdülaziz el-Kûsî bunu genel zekâdan ayrı, kendine özgü bir faktör olarak tanımladı.
- Mekanik: alet ve makinelerin nasıl çalıştığını anlamak, uzay duygusu ve becerikli ellerle birlikte.
- Büro: adlar, sayılar ve belgelerle hız ve doğruluk; örneğin iki satırın tek bir rakamla farklılaştığını hemen fark etmek.
- Yaratıcı: çok fikir üretmek (akıcılık), fikir türleri arasında geçiş yapmak (esneklik), alışılmadık olanları bulmak (özgünlük) ve bir problemin nerede yattığını sezmek. Yaratıcı düşünme yaygındır ve pratik onu geliştirir.
Yetenek ve yatkınlık
Yetenek kişinin şimdi yapabildiğidir. Yatkınlık bir potansiyeldir: koşullara bağlı olarak güçlü bir yeteneğe dönüşebilir ya da gizli kalabilir. Uygulamada ikisi de aynı görevlerle ölçülür, bu yüzden her sonuç bir tavanı değil bugünkü düzeyi gösterir. Hiç ciddi biçimde çizmemiş ya da bir motoru sökmemiş bir genç tasarıma ya da mekaniğe yatkınlığını henüz bilemez.
1947'de müzik yeteneği üzerine bir kitap yazan Sovyet psikolog Teplov, yeteneklerin etkinliğin kendisinde oluştuğunda ısrar etti: kişi işi fiilen yaparken görünür ve büyürler. İki umut verici fikir ekledi. Herhangi bir alandaki başarı tek bir yeteneğe değil bir yetenek kümesine dayanır ve farklı bileşimler aynı sonuca götürebilir: iyi bir öğretmen öğrencileri açık anlatımıyla kazanır, bir diğeri sıcaklık ve mizahla. Ve güçlü yönler zayıf tarafları telafi edebilir.
İlgiler: ikinci bir pusula
Yetenek “Yapabilir miyim?” sorusunu yanıtlar; ilgi “İstiyor muyum?” sorusunu. Psikolog John Holland sık sık RIASEC harfleriyle anılan altı geniş ilgi tipi tanımladı: gerçekçi (eller ve aletler, makineler, doğa), araştırmacı (keşfetmek ve anlamak), sanatsal (yaratmak ve kendini ifade etmek), sosyal (öğretmek, yardım etmek, bakmak), girişimci (yönetmek, ikna etmek, örgütlemek) ve geleneksel (düzen, veri, açık kurallar). Çoğu insan birkaç tipin karışımıdır ve iş yerleri de aynı terimlerle tanımlanabilir.
Süleyman el-Hudarî eş-Şeyh'in kitabı önemli bir noktaya dikkat çeker: yetenek bir alan için yeterli olduğunda ilgi kişinin ne kadar başarılı olacağını güçlü biçimde etkiler. Yetenek kapıyı açar, ama birini geç saatlere kadar çalıştıran ve bir başarısızlıktan sonra geri getiren şey ilgidir. Yâsir Bekkâr tek başına ilginin de yetmediğini ekler: sebat da gerekir.
Rehberlik yardım eder; dikte etmez
İyi bir meslek rehberliği gence yeteneklerini, ilgilerini ve karakterini anlamasında yardım eder; emir vermez. Dikkatli olmak için istatistiksel bir neden de var: testlerden çıkan öngörüler bireyler için değil gruplar için çalışır. Bir profil, yüz benzer öğrenciden bir yönde diğerinden daha çoğunun başarılı olduğunu gösterebilir, ama çocuğunuzun o yüzden hangisi olacağını söyleyemez.
Prestije, arkadaşların seçimlerine ya da yalnızca ebeveynlerin isteklerine göre seçmek yaygın bir pişmanlık kaynağıdır. Bekkâr'ın üniversite bölümü seçme rehberi, kendilerine uymayan bir alanda yıllar, hatta on yıllar geçiren insanları anlatır; çoğu zaman seçim prestij ya da akraba baskısı altında yapılmıştır. Ebeveynlerin deneyimi değerlidir, ama en iyi karar olarak değil öğüt olarak çalışır. Bekkâr gençlere okulun son yıllarında kararsız olmanın normal olduğunu, birkaç alanın tek bir kişiye uyabileceğini ve ilk seçimin son olmak zorunda olmadığını da hatırlatır.
Bir genç nasıl keşfe çıkabilir
- Farklı etkinlikler deneyin: kulüpler, okul projeleri, yarışmalar, gönüllülük. Yetenekler etkinlik içinde kendini gösterir.
- Bir dersi neden sevdiğinizi kendinize dürüstçe sorun: gerçek yetenek ve merak mı, yoksa sevdiğiniz bir öğretmen mi?
- İlginizi çeken bir alanda çalışan insanlarla konuşun: sıradan bir gün nasıl geçer, nelerden keyif alırlar, ne zordur ve işi yeniden seçerler miydi? Mümkünse bir gün yanlarında geçirin.
- Sondan başlayın: istediğiniz işi ve hayatı hayal edin, sonra oraya götüren alanları arayın.
- Güçlü yönlerinizi, ilgilerinizi ve değerlerinizi eğitim alanlarıyla eşleştiren sitemizdeki meslek pusulasını kullanın, sonra alan kataloğumuza göz atın: her biri neyi kapsar ve hangi okul dersleri onda en önemlidir.
Her sonucu nihai bir yanıt değil, ebeveynler, öğretmenler ya da bir danışmanla bir söyleşinin başlangıcı olarak görün. Doğru yol genellikle adım adım bulunur.