Ebeveynlere sık sık pahalı kurslar, beyin geliştiren oyunlar ve mucize yöntemler sunulur. Araştırmalar çok daha basit bir şeye işaret ediyor. Zekâ doğumda sabitlenmez: kalıtım önemli bir rol oynar, ama çevre de önemlidir. Araştırmacılar Ritchie ve Tucker-Drob birçok çalışmanın sonuçlarını birleştirerek her ek okul yılının zekâ testi puanlarını kabaca 1 ila 5 IQ puanı yükselttiğini buldu. Evde her gün olanlar da sayılır. İşte on alışkanlık: hiçbiri mucize değil, hepsi yardım eder.
Konuşma, oyun ve merak
1. Her gün konuşun ve yüksek sesle okuyun. Çocuklar sözcükleri arka planda mırıldanan bir televizyondan değil, yetişkinlerle gerçek konuşmadan öğrenir. Yüksek sesle okuma gündelik konuşmada nadiren geçen sözcükleri ve cümle örüntülerini getirir. “Sence sonra ne olur?” gibi açık sorular sorun ve yanıtları gerçekten dinleyin. Lev Vygotsky düşünme biçimlerinin önce ortak konuşmada ve etkinlikte ortaya çıktığını, ancak sonra içe dönüp çocuğun kendi iç konuşması olduğunu savundu.
2. Oyuna yer açın. Hayali oyun, inşa etmek ve çizmek zihin için ciddi işlerdir. Bir çocuk bir bebeği yatağa yatırdığında ya da bir kutuyu arabaya dönüştürdüğünde bir şeyi başka bir şeyin yerine kullanır: Jean Piaget'nin tanımladığı sembolik düşüncenin başlangıcı. Yapı tuğlaları, yapı setleri ve çizim uzay ve biçim duygusunu geliştirir. Zaman zaman katılın ve çocuğun yönetmesine izin verin.
3. “Neden?” sorularını ve küçük deneyleri hoş karşılayın. Sorular baş belası değil, çalışan bir zihnin işaretidir. Yapabildiğinizde bir soruyu deneye dönüştürün: “Batar mı yüzer mi? Önce tahmin edelim, sonra bakalım.” Uzun, dar bir bardaktaki suyu geniş bir kâseye boşaltın ve daha mı çok, daha mı az, yoksa aynı mı diye sorun. Yanlış bir tahmin başarısızlık değil gelişimin normal bir adımıdır ve çocuğun kendi başına denetlediği şey hazır bir yanıttan daha çok öğretir.
Bugünkünden biraz daha zor
4. Mevcut düzeyin bir adım üstünde görevler sunun. Vygotsky çocuğun tek başına yapabildiğiyle bir yetişkinin yardımıyla yapabildiği arasındaki boşluğa yakınsal gelişim alanı dedi ve öğrenme orada gerçekleşir. Başta bir ipucu, ortak bir başlangıç ya da bir gösterimle destek verin, sonra çocuk tek başına başarana kadar yavaş yavaş geri çekin; buna yapı iskelesi denir. Çok kolay sıkıcıdır; çok fazla zor ise başarısızlık üstüne başarısızlığa götürür.
5. Planla, yap, denetle. Bir görevden önce sorun: “Neye ihtiyacımız var? Nereden başlayalım?” Sonrasında: “İşe yaradı mı? Nereden biliyorsun? Neyi değiştirirdin?” Kendi düşünmesi hakkında düşünmeye üstbiliş denir. Süleyman el-Hudarî eş-Şeyh'in kitabında özetlenen çalışmalar planlama, kendini izleme ve geri bildirimi kullanma eğitiminin tek tek püf noktaları öğretmekten daha kalıcı kazanımlar getirdiğini gösteriyor.
6. Kendinizi sınayın ve zamana yayın. Çalışırken yeniden okuma ve vurgulama verimli hissettirir ama görece az yardım eder. En iyi desteklenen yöntemlerden ikisi şunlardır: materyali bellekten hatırlamak (kitabı kapatıp anlatmak ya da soruları yanıtlamak) ve çalışmayı tek bir akşama sıkıştırmak yerine birkaç güne yaymak (Dunlosky ve arkadaşları, 2013). Çocuğunuza kendini nasıl sınayacağını gösterin.
Beden, kalp ve geniş bir dünya
7. Uykuyu ve hareketi koruyun. Yorgun bir beyin odaklanmayı ve duyguları yönetmeyi daha zor bulur; uyku ise gün içinde öğrenilenin pekişmesine yardım eder. Düzenli yatma saatleri ve her gün, mümkünse açık havada, etkin oyun bir ailenin yapabileceği en basit şeyler arasındadır. Yatma saati her gece bir savaşa dönüşüyorsa bu konudaki pratik rehberimiz yardımcı olabilir.
8. Sıcaklığı büyüyen bağımsızlıkla birleştirin. Ohio'daki Fels Enstitüsü'nde 140 çocuk 3 yaşından 10 yaşına kadar her yıl test edildi: etkin, bağımsız çocuklar puanlarını yükseltme eğilimindeydi, edilgen, bağımlı çocuklar geride kaldı. Bu bir nedensellik kanıtı değil bir bağ gösterir, ama gündelik deneyime uyar: güvende hissedip gerçek görevler emanet edilen çocuk daha çok keşfeder. Sıcak olun ve her yıl biraz daha geri çekilin.
9. Çeşitli etkinlikler sunun. Bir çocuk satranç, müzik, bitkiler ya da inşa etme sevgisini onlarla karşılaşmadan keşfedemez. Çeşitli deneyimler gizli güçlü yönlere görünme şansı verir; çoklu zekâ kuramının fark etmeye davet ettiği tam da budur. Çocuğunuzu neyin içine çektiğine dikkat edin, ama etiketlerden kaçının: ilgiler değişir ve büyür.
10. Ekranları etkin ve paylaşılan yapın. Bir ekran kendi başına ne iyi ne kötüdür. Kısa bir film çekmek, büyükanne ve büyükbabayla görüntülü konuşma ya da birlikte izlenip tartışılan bir belgesel, saatlerce bitmeyen otomatik oynatmadan çok farklıdır. Sınırlarda anlaşın, geceleri ekranları yatak odasından uzak tutun ve ekranın neyin yerini aldığına dikkat edin: uyku, oyun ya da konuşma.
Gündelik hayat en iyi laboratuvardır
Özel donanıma ihtiyacınız yok: gündelik aile hayatı en iyi laboratuvardır. Birlikte yemek pişirmek ölçmeyi ve planlamayı öğretir, bir yürüyüş bir düzine soru doğurur, yatmadan önceki sohbet dil ve güven kurar. Ailenize uyan iki üç alışkanlık seçin, birkaç hafta sürdürün ve neyin değiştiğini görün — sakin biçimde, baskı yapmadan ve çocuğunuzu başkalarıyla karşılaştırmadan.