Ба волидон бисёр вақт курсҳои гарон, бозиҳои «тренинги мағз» ва усулҳои мӯъҷизаосо пешниҳод мекунанд. Илм ба чизҳои хеле соддатар ишора мекунад. Заковат аз таваллуд муқаррар нашудааст: ирсият нақши назаррас дорад, вале муҳит низ муҳим аст. Муҳаққиқон Ричи ва Такер-Дроб натиҷаҳои таҳқиқоти зиёдро ҷамъбаст карда, муайян карданд, ки ҳар соли иловагии таҳсил натиҷаи тестҳои заковатро тақрибан 1–5 хол баланд мебардорад. Он чи ҳар рӯз дар хона рӯй медиҳад, низ аҳамият дорад. Инак, даҳ одат: ҳеҷ кадоми онҳо мӯъҷиза нест, вале ҳамаашон фоида доранд.
Сухан, бозӣ ва кунҷковӣ
1. Ҳар рӯз суҳбат кунед ва бо овози баланд китоб хонед. Кӯдак калимаҳоро аз гуфтугӯи зинда бо калонсолон меомӯзад, на аз садои телевизоре, ки дар канор кор мекунад. Хондан бо овози баланд калимаҳо ва сохторҳои ҷумлаеро меорад, ки дар сухани ҳаррӯза кам вомехӯранд. Саволҳои кушода диҳед, масалан: «Ба фикрат, баъд чӣ мешавад?», ва ҷавобро бодиққат гӯш кунед. Лев Виготский бар он буд, ки тарзҳои тафаккур аввал дар суҳбат ва кори муштарак пайдо мешаванд ва баъдтар ба дарун гузашта, ба нутқи дарунии худи кӯдак табдил меёбанд.
2. Ба бозӣ ҷой диҳед. Бозии тахайюлӣ, сохтан ва расм кашидан барои зеҳн кори ҷиддист. Вақте кӯдак лӯхтакро хоб мекунонад ё қуттиро ба мошин табдил медиҳад, ӯ як чизро ба ҷойи чизи дигар истифода мебарад: ин оғози ҳамон тафаккури рамзӣ аст, ки Жан Пиаже тавсиф кардааст. Хиштчаҳои бозӣ, бозичаҳои сохтмонӣ ва расмкашӣ ҳисси фазо ва шаклро инкишоф медиҳанд. Гоҳ-гоҳ ба бозӣ ҳамроҳ шавед ва бигузоред, ки кӯдак худаш онро пеш барад.
3. Аз саволи «чаро?» шод шавед ва таҷрибаҳои хурд гузаронед. Саволҳо нишонаи зеҳни бедоранд, на дардисар. Агар тавонед, саволро ба таҷриба табдил диҳед: «Ғарқ мешавад ё дар рӯйи об мемонад? Аввал тахмин мекунем, баъд месанҷем». Обро аз зарфи баланду борик ба косаи паҳн резед ва бипурсед, ки об зиёд шуд, кам шуд ё ҳамон қадар монд. Тахмини нодуруст нокомӣ нест, балки қадами муқаррарии рушд аст; он чи кӯдак худаш месанҷад, аз ҷавоби тайёр бештар меомӯзонад.
Каме душвортар аз имрӯз
4. Супоришҳое диҳед, ки аз сатҳи имрӯзаи кӯдак як қадам болотаранд. Виготский фосилаи байни он чиро, ки кӯдак танҳо карда метавонад, ва он чиро, ки бо кӯмаки калонсол карда метавонад, минтақаи рушди наздиктарин номид; омӯзиш маҳз дар ҳамин минтақа сурат мегирад. Аввал дастгирӣ кунед — бо ишора, оғози муштарак ё намоиш — ва онро оҳиста-оҳиста кам кунед, то кӯдак худаш аз уҳда барояд; инро дастгирии марҳилавӣ меноманд. Супориши аз ҳад осон дилгир мекунад, супориши аз ҳад душвор ба нокомиҳои пай дар пай меорад.
5. Нақша, иҷро, санҷиш. Пеш аз кор бипурсед: «Ба мо чӣ лозим аст? Аз куҷо сар мекунем?» Баъд аз кор: «Шуд? Аз куҷо медонӣ? Чиро дигар мекардӣ?» Андеша дар бораи кори зеҳни худро метамаърифат (дарки тафаккури худ) меноманд. Тибқи таҳқиқоте, ки дар китоби Сулаймон ал-Хузарӣ аш-Шайх ҷамъбаст шудааст, машқ додани нақшакашӣ, назорати худ ва истифодаи бозхӯрд нисбат ба омӯзонидани усулҳои ҷудогона натиҷаи устувортар медиҳад.
6. Худро санҷед ва машқро ба чанд рӯз тақсим кунед. Ҳангоми тайёрии дарс такроран хондан ва бо ранг ҷудо кардани сатрҳо самаранок менамояд, вале нисбатан кам фоида медиҳад. Ду усул дар қатори беҳтарин усулҳои исботшудаанд: аз хотир ба ёд овардани мавод (китобро пӯшида нақл кардан ё ба саволҳо ҷавоб додан) ва тақсим кардани машқ ба якчанд рӯз ба ҷойи як шаби пуршитоб (Данлоски ва ҳамкорон, 2013). Ба фарзандатон нишон диҳед, ки чӣ гуна худашро санҷад.
Бадан, дил ва ҷаҳони васеъ
7. Хоб ва ҳаракатро ҳифз кунед. Мағзи хаста душвортар диққат ҷамъ мекунад ва эҳсосотро бадтар идора менамояд; хоб бошад, ба мустаҳкам шудани омӯхтаҳои рӯз мадад мерасонад. Вақти муайяни хоб ва бозии ҳаракатии ҳаррӯза, беҳтараш дар ҳавои тоза, аз соддатарин корҳоест, ки оила карда метавонад. Агар хоб рафтан ҳар шаб ба ҷанҷол табдил ёбад, роҳнамои амалии мо дар ин мавзуъ ёрӣ медиҳад.
8. Меҳрро бо мустақилияти афзоянда якҷоя кунед. Дар пажӯҳишгоҳи Фелси иёлати Огайо 140 кӯдакро аз 3-солагӣ то 10-солагӣ ҳар сол санҷиданд: натиҷаҳои кӯдакони фаъол ва мустақил одатан беҳтар мешуданд, кӯдакони ғайрифаъол ва вобаста бошанд, қафо мемонданд. Ин алоқамандиро нишон медиҳад, на исботи сабабро, вале ба таҷрибаи ҳаррӯза мувофиқ аст: кӯдаке, ки худро дар амон ҳис мекунад ва ба ӯ корҳои воқеиро бовар мекунанд, бештар ҷустуҷӯ мекунад. Меҳрубон бошед ва ҳар сол ба ӯ каме бештар мустақилият диҳед.
9. Машғулиятҳои гуногун пешниҳод кунед. Кӯдак ишқи худро ба шоҳмот, мусиқӣ, растаниҳо ё сохтан кашф карда наметавонад, агар бо онҳо рӯ ба рӯ нашавад. Таҷрибаҳои гуногун ба тарафҳои қавии пинҳон имкон медиҳанд, ки зоҳир шаванд, — маҳз ҳамон чизе, ки назарияи заковатҳои гуногун моро ба дидани он даъват мекунад. Ба он чи фарзандатонро мафтун мекунад, диққат диҳед, вале тамға назанед: шавқҳо тағйир меёбанд ва меболанд.
10. Экранро фаъол ва муштарак гардонед. Экран худ аз худ на хуб аст, на бад. Сохтани филми кӯтоҳ, суҳбати видеоӣ бо бобою бибӣ ё филми мустанаде, ки якҷоя тамошо ва баъд муҳокима мекунед, аз соатҳо тамошои беохири видео хеле фарқ дорад. Дар бораи ҳудуди вақт мувофиқа кунед, шабона экранҳоро аз хонаи хоб берун нигоҳ доред ва бубинед, ки экран ҷойи чиро мегирад: хоб, бозӣ ё суҳбатро.
Зиндагии ҳаррӯза — беҳтарин озмоишгоҳ
Барои ин ҳама таҷҳизоти махсус лозим нест: зиндагии ҳаррӯзаи оила беҳтарин озмоишгоҳ аст. Якҷоя пухтани хӯрок ченкунӣ ва нақшакаширо меомӯзонад, сайругашт даҳҳо савол ба миён меорад ва суҳбати пеш аз хоб забон ва эътимодро мустаҳкам мекунад. Ду-се одатеро интихоб кунед, ки ба оилаи шумо мувофиқанд, онҳоро чанд ҳафта идома диҳед ва бубинед, ки чӣ тағйир меёбад — оромона, бе фишор ва бе муқоисаи фарзандатон бо дигарон.