Имрӯз ҳар кас метавонад дар интернет дар бист дақиқа «тести IQ» супорад. Аммо таърихи тестҳо на аз хоҳиши дараҷабандӣ кардани одамон, балки аз як саволи амалӣ оғоз ёфт: кӯдаконеро, ки ба ёрии иловагӣ ниёз доранд, чӣ гуна бояд ёфт? Ҷустуҷӯйи ҷавоб қариб сад сол давом кард ва пур аз хатоҳо ва кашфиёт буд.
Пеш аз Бине: аз табибон то озмоишгоҳҳо
Соли 1838 табиби фаронсавӣ Жан-Этйен Эскирол маҳдудияти зеҳниро аз бемории равонӣ ҷудо кард ва барои муайян кардани он истифодаи забонро меъёри асосӣ донист. Дар Англия Франсис Голтон, хеши Чарлз Дарвин (бобояшон як буд), соли 1869 китоби «Нубуғи ирсӣ»-ро нашр кард. Ӯ қобилиятҳои оддии ҳиссиро чен мекард — масалан, тезии биноӣ ва шунавоӣ ва суръати вокуниш. Голтон нишон дод, ки бисёр хусусиятҳои инсон мувофиқи тақсимоти муқаррарӣ, яъне бо каҷхати зангӯлашакл, паҳн шудаанд, ва барои муқоисаи онҳо коррелятсияро ба кор бурд. Ӯ инчунин аз нахустин касоне буд, ки пурсишнома ва ҷадвалҳои баҳодиҳиро истифода бурданд. Вале Голтон боварӣ дошт, ки қобилиятҳо қариб пурра ирсӣ мебошанд; ин фарзияи сахти ӯ имрӯз пазируфта нест.
Соли 1879 Вилҳелм Вундт нахустин озмоишгоҳи равоншиносиро кушод. Вундт фарқиятҳои фардиро ҳамчун хатои ченкунӣ медид, вале исбот кард, ки равандҳои равониро чен кардан мумкин аст. Соли 1890 равоншиноси амрикоӣ Ҷеймс Маккин Кеттелл истилоҳи «тести ақлӣ»-ро ҷорӣ кард. Аммо тестҳои ҳиссии ӯ натавонистанд пешгӯӣ кунанд, ки кӣ дар мактаб муваффақ мешавад.
Бине ва Симон: тест барои ёрӣ
Равоншиноси фаронсавӣ Алфред Бине соли 1895 якҷоя бо Виктор Анри пешниҳод кард, ки на ҳиссиёти оддӣ, балки вазифаҳои олии ақл — хотира, тасаввур, диққат ва фаҳмиш — чен карда шаванд. Соли 1904 вазорати маорифи Фаронса комиссияе таъсис дод, ки бояд роҳи ошкор кардани хонандагони ба ёрии иловагӣ ниёзмандро меёфт. Бо ҳамин мақсад Бине ва табиб Теодор Симон соли 1905 нахустин миқёси заковатро сохтанд: 30 супориш аз осон ба душвор, ки дар 50 кӯдаки 3–11-сола санҷида шуд.
Соли 1908 муаллифон супоришҳоро аз рӯйи синну сол, аз 3 то 13 сол, гурӯҳбандӣ карданд ва соли 1911 миқёсро боз такмил доданд. Ҳамин тавр мафҳуми синни ақлӣ пайдо шуд: агар кӯдак супоришҳоеро иҷро кунад, ки одатан кӯдакони 8-сола иҷро мекунанд, синни ақлии ӯ 8 сол аст, новобаста аз он ки худаш чандсола бошад.
Бине худ ҳушдор медод, ки натиҷаи тест муваққатист: он вазъи имрӯзаи кӯдакро нишон медиҳад, на тақдири ӯро, ва қобилиятҳои ақлиро бо машқ ва таълими дуруст рушд додан мумкин аст. Ӯ тестро барои ёрӣ офарида буд, на барои тамға задан.
Аз синни ақлӣ то зариби зеҳнӣ
Соли 1912 равоншиноси олмонӣ Вилям Штерн пешниҳод кард, ки синни ақлӣ ба синни воқеӣ тақсим карда шавад, — ҳамин тавр зариби зеҳнӣ (IQ) ба вуҷуд омад. Соли 1916 Луис Термен аз Донишгоҳи Стэнфорд миқёси Бинеро барои ИМА мутобиқ кард (миқёси Стэнфорд–Бине) ва ин нисбатро ба 100 зарб зад. Масалан, агар синни кӯдак 8 ва синни ақлии ӯ 10 сол бошад, зариби зеҳнии ӯ 125 аст.
Соли 1917, вақте ки ИМА ба Ҷанги якуми ҷаҳонӣ ворид шуд, лозим омад, ки шумораи зиёди сарбозон дар муддати кӯтоҳ санҷида шаванд. Ҳамин тавр нахустин тестҳои гурӯҳӣ пайдо шуданд: тести хаттии «Алфа» ва тести тасвирии «Бета» барои касоне, ки хуб хонда наметавонистанд. Акнун даҳҳо нафарро якбора бо коғазу қалам санҷидан мумкин буд.
Соли 1939 Дэвид Векслер миқёси навро пешниҳод кард, ки ду қисм дошт: забонӣ (масалан, фаҳмиш ва ҳисоб) ва амалӣ (масалан, аз кубикҳо сохтани нақш ва ба тартиб гузоштани тасвирҳо). Муҳимтар аз ҳама, ӯ аз синни ақлӣ, ки ба калонсолон мувофиқ набуд, даст кашид ва зариби зеҳнии инҳирофиро ҷорӣ кард: натиҷаи инсон бо натиҷаҳои ҳамсолонаш муқоиса карда мешавад. Холи миёна 100 аст; тақрибан 68 фоизи одамон аз 85 то 115 хол ва тақрибан 95 фоиз аз 70 то 130 хол мегиранд. Соли 1949 нусхаи он барои кӯдакон (WISC) низ пайдо шуд.
Тестҳо дар саросари ҷаҳон
Тестҳо зуд ба забонҳо ва кишварҳои дигар мутобиқ карда шуданд. Дар Миср, масалан, аз солҳои 1930-ум тестҳои маҳаллӣ сохта шуданд ва дар солҳои 1938 ва 1956 нусхаҳои арабии миқёси Стэнфорд–Бине пайдо шуданд. Таҷриба нишон дод, ки тестро танҳо тарҷума кардан кофӣ нест: супоришҳо бояд ба забон ва фарҳанги кӯдакон мувофиқ бошанд ва меъёрҳо — натиҷаҳои миёна барои ҳар синну сол — бояд дар ҳамон кишвар муайян карда шаванд. Меъёрҳо куҳна ҳам мешаванд: Ҷеймс Флинн соли 1984 нишон дод, ки дар ИМА натиҷаҳои миёна дар ҳар даҳ сол тақрибан 3 хол боло мерафтанд. Бинобар ин тестҳо бояд мунтазам аз нав меъёргузорӣ шаванд.
Ин таърих ба мо чӣ меомӯзад
Тестҳои заковат барои ёрӣ ба кӯдаконе офарида шуданд, ки ба дастгирӣ ниёз доранд, ва ин то ҳол беҳтарин истифодаи онҳост. Аз ин таърих барои волидон ва омӯзгорон чанд хулоса бармеояд: - Натиҷаи тест муваққатист — Бине инро аллакай мегуфт. Он вазъи имрӯзаро нишон медиҳад, на ҳукми умрбодро. - Тест танҳо ҳамон чизеро нишон медиҳад, ки чен кардааст. Пурсед: кадом қобилиятҳо санҷида шуданд, кадом тест истифода шуд ва меъёрҳои он ба кӯдакони монанди фарзанди шумо мувофиқанд ё не. - Тести хуб ҳам эътимоднок аст (натиҷааш устувор аст), ҳам саҳеҳ (воқеан ҳамон чизеро чен мекунад, ки бояд чен кунад). - Муҳимтарин савол пас аз тест ин аст: акнун ба кӯдак чӣ гуна ёрӣ мерасонем?