Кӯдаке, ки математикаро хуб медонад, аксар вақт хуб ҳам мехонад ва шеърро зуд ёд мегирад — вале на ҳамеша. Оё дар паси ҳамаи ин муваффақиятҳо як «заковати умумӣ» истодааст ё якчанд қобилияти мустақил? Ин савол қариб сад сол равоншиносонро банд дошт. Асбоби асосии ҷустуҷӯйи ҷавоб таҳлили омилӣ буд — усули оморие, ки нишон медиҳад: кадом тестҳо «якҷоя ҳаракат мекунанд» ва дар паси онҳо чанд манбаи умумӣ ҳаст.
Спирмен ва омили умумии g
Соли 1904 равоншиноси англис Чарлз Спирмен пай бурд, ки натиҷаҳои ҳамаи тестҳои ақлӣ бо ҳамдигар вобастагии мусбат доранд: касе, ки дар як тест хуб баромад мекунад, одатан дар тестҳои дигар низ аз миёна беҳтар аст. Ӯ инро бо ду навъ омил шарҳ дод: омили умумии g, ки дар ҳамаи тестҳо ҳаст, ва омилҳои махсуси s, ки ба ҳар тести алоҳида хосанд. Тестҳо аз ҳамдигар бо он фарқ мекунанд, ки то чӣ андоза ба g такя мекунанд.
Спирмен g-ро ба «нерӯи ақлӣ» монанд мекард, ки мисли ҷараёни барқ мошинҳои гуногунро ба ҳаракат меорад. Ба андешаи ӯ, асоси g дарки робитаҳост — масалан, дар саволи «парранда — лона, занбӯри асал — …». Аммо ақидаи Спирмен, ки g модарзод аст ва бо таълим тағйир намеёбад, имрӯз куҳна шудааст: таҳсил ва муҳит ба натиҷаҳо таъсири намоён мерасонанд.
Торндайк ва Терстоун: якчанд қобилият
Эдвард Торндайк омили умумиро рад мекард. Ба назари ӯ, омӯзиш бунёди пайвандҳои байни ангезаҳо ва вокунишҳост ва заковат ба шумора ва мураккабии ин пайвандҳо вобаста аст. Ӯ се навъи заковатро фарқ мекард: муҷаррад (кор бо ғояҳо ва рамзҳо), механикӣ (кор бо ашё ва асбобҳо) ва иҷтимоӣ (фаҳмидани одамон ва муносибат бо онҳо).
Луис Терстоун соли 1938 ба донишҷӯён даҳҳо тест дод, натиҷаҳоро бо таҳлили омилӣ омӯхт ва тақрибан ҳафт қобилияти ибтидоии ақлиро ҷудо кард: фаҳмиши забонӣ, равонии калима, амал бо ададҳо, тасаввури фазоӣ, хотира, суръати дарк ва муҳокимаронӣ. Ӯ пешниҳод кард, ки ба ҷойи як рақам профили қобилиятҳо дида шавад: кӯдак метавонад дар як соҳа қавӣ ва дар соҳаи дигар миёна бошад.
Аммо соли 1941, вақте ки Терстоун кӯдаконро омӯхт, маълум шуд, ки ин қобилиятҳо низ бо ҳамдигар алоқаманданд. Агар вобастагии байни худи онҳоро таҳлил кунем, боз омили умумӣ пайдо мешавад — ин дафъа ҳамчун омили «дараҷаи дуюм». Ҳамин тавр баҳс ба созиш расид: ҳам омили умумӣ ҳаст, ҳам қобилиятҳои алоҳида.
Зинабандӣ: аз Вернон то модели CHC
Олимони баъдӣ ин ду ғояро дар як сохтори зинавӣ ҷамъ карданд. Филип Вернон омили g-ро дар боло ҷой дод, дар зери он ду гурӯҳи калон — забонию таълимӣ ва амалию механикӣ, — пас қобилиятҳои хурдтар ва дар поён омилҳои махсус.
Реймонд Кеттелл дар солҳои 1960-ум якҷоя бо Ҷон Ҳорн ду ҷанбаи заковатро ҷудо кард. Заковати равон қобилияти ҳал кардани масъалаҳои навест, ки барояшон дониши тайёр нест: дидани қонуниятҳо, андеша кардан дар вазъияти ношинос. Заковати ҷамъшуда дониш ва малакаҳоест, ки инсон дар ҷараёни омӯзиш ва таҷриба ҷамъ мекунад: захираи луғавӣ, донишҳои умумӣ, усулҳои шиносу санҷидашуда. Заковати ҷамъшуда, то даме ки инсон меомӯзад, афзуда метавонад.
Соли 1993 Ҷон Кэрролл зиёда аз 460 маҷмуи маълумотро аз нав таҳлил намуд ва модели сеқабатаро пешниҳод кард: дар боло заковати умумӣ, дар мобайн қобилиятҳои васеъ (масалан, заковати равон, заковати ҷамъшуда, хотира, коркарди биноию фазоӣ ва суръати коркарди иттилоот) ва дар поён даҳҳо қобилияти танг. Ин модел бо кори Кеттелл ва Ҳорн муттаҳид шуда, модели Кеттелл–Ҳорн–Кэрролл (CHC) ном гирифт ва имрӯз дар илм назари асосӣ ба шумор меравад.
Заковатҳои Гарднер дар ин харита куҷо ҷой мегиранд? Якчандтои онҳо ба қобилиятҳои васеи CHC наздиканд: заковати забонӣ — ба заковати ҷамъшуда ва қобилиятҳои забонӣ, заковати мантиқию риёзӣ — ба заковати равон ва дониши риёзӣ, заковати фазоӣ — ба коркарди биноию фазоӣ. Соли 2006 Виссер ва ҳамкоронаш нишон доданд, ки тестҳои аксари заковатҳои Гарднер, ки бештар ба тафаккур такя мекунанд, бо ҳамдигар ва бо омили g алоқаманданд. Назарияи Гарднер ҳамчун равзанае барои дидани қувватҳои гуногун ва рангоранг кардани таълим муфид аст, вале ҳамчун назарияи илмӣ баҳсбарангез боқӣ мемонад.
Ин барои волидон чӣ маъно дорад
Аз баҳсҳои садсола барои волидон чанд хулосаи амалӣ бармеояд: - Кӯдак сатҳи умумии қобилияти омӯзиш дорад: он нишон медиҳад, ки ӯ чизҳои навро дар соҳаҳои гуногун то чӣ андоза зуд аз худ мекунад. Ин сатҳ тақдир нест — таҳсили хуб ва муҳити бой онро рушд медиҳанд. - Ҳамзамон ҳар кӯдак профили нобаробари қувватҳо дорад: дар як соҳа қавитар, дар соҳаи дигар заифтар. Ин муқаррарӣ аст, на камбудӣ. - Ҳар ду муҳиманд. Як рақами зариби зеҳнӣ (IQ) миёнаи бисёр қобилиятҳост ва метавонад ҳам қувват, ҳам заифиро пинҳон кунад; профил бошад, бе дарназардошти сатҳи умумӣ нопурра аст. - Қувватҳоро барои дастгирии соҳаҳои заиф истифода баред: кӯдаке, ки тасаввури фазоии қавӣ дорад, масъалаи математикиро аксар вақт тавассути расм осонтар мефаҳмад. - Натиҷаҳои тестро бо мушовир муҳокима кунед ва ба профил нигаред, на танҳо ба рақами умумӣ.