Аз хишти оддӣ ба чанд мақсад истифода бурдан мумкин аст? Бинокор мегӯяд: барои девор сохтан. Кӯдак боз илова мекунад: бо он дарро нигоҳ доштан, бар болояш истода ба рафи баланд расидан ва ҳатто дар бозӣ онро «телефон» пиндоштан. Кадом ҷавоб дуруст аст? Ҳамааш — ва маҳз ҳамин нукта таваҷҷуҳи равоншиноси амрикоӣ Ҷой Пол Гилфордро ҷалб кард. Масъалаҳои мактабӣ одатан як ҷавоби дуруст доранд, аммо зиндагӣ пайваста саволҳое пеш мегузорад, ки ҷавобашон бисёр аст.
Аз интихоби халабонҳо то омӯзиши эҷодкорӣ
Гилфорд бо таҳлили омилӣ кор мекард — усули оморие, ки умумияти байни тестҳои гуногунро меҷӯяд. Ӯ ҳанӯз пеш аз ҷанг нишон дод, ки як натиҷаи умумӣ метавонад тарафҳои қавии одамро пинҳон кунад.
Дар солҳои Ҷанги дуюми ҷаҳонӣ ӯ дар Нерӯҳои ҳавоии артиши ИМА гурӯҳи таҳқиқоти равоншиносиро роҳбарӣ мекард, ки халабонҳо ва дигар аъзои ҳайати парвозро интихоб менамуд. Барои парвоз зиракии умумӣ кифоя нест ва гурӯҳи ӯ тақрибан 25 қобилияти алоҳидаро муайян кард: масалан, самтёбӣ дар фазо ва дар хаёл гардонидани ҷисм ду маҳорати ҷудогона баромаданд. Пас аз ҷанг ӯ ин таҳқиқотро беш аз бист сол идома дод ва тафаккури эҷодиро ба рӯйхати худ илова кард.
Соли 1950 Гилфорд ҳамчун раиси Анҷумани равоншиносони Амрико суханронӣ карда, ҳамкасбонашро ба омӯзиши ҷиддии эҷодкорӣ даъват намуд. Ин суханронӣ одатан оғози таҳқиқоти муосири эҷодкорӣ ҳисоб мешавад.
Сохтори ақл ва ду навъи тафаккур
Ба андешаи Гилфорд, ҳар як кори ақлиро бо се савол тавсиф кардан мумкин аст: дар бораи чӣ фикр мекунем (мундариҷа), бо ин мавод чӣ кор мекунем (амалиёт) ва чӣ гуна натиҷа мегирем (маҳсул). Мундариҷа тасвир, рамз, маъно ё рафтор буда метавонад; амалиётҳо фаҳмидан, дар хотир нигоҳ доштан, тафаккури ҳамгаро, тафаккури густурда ва арзёбӣ мебошанд; маҳсулҳо воҳидҳо, гурӯҳҳо, муносибатҳо, низомҳо, дигаргуниҳо ва оқибатҳоро дар бар мегиранд. Аз зарби ин навъҳо модели сеченакае ба шакли мукааб ҳосил мешавад: дар китоби соли 1967 он 120 қобилият дошт, баъдтар 150 (1977) ва 180 (1988).
Ду амалиёт махсусан машҳур гаштанд. Тафаккури ҳамгаро ба як ҷавоби дуруст мерасад: 7 × 8 = 56. Тафаккури густурда ба самтҳои гуногун паҳн мешавад: «Барои ин ҳикоя ҳар чи бештар ном пешниҳод кунед». Онро бо чор хусусият тавсиф мекунанд:
- равонии фикр — шумораи ғояҳо (масалан, дар ду дақиқа ҳар чи бештар чизҳои гирдро номбар кунед);
- чандирӣ — шумораи навъҳои ғояҳо: хишт ҳамчун масолеҳи сохтмонӣ, ҳамчун ҷисми вазнин ва ҳамчун бозича се навъ аст, на се шакли як фикр; муаммоҳо бо чӯбчаҳои гӯгирд, ки аз роҳи одатӣ даст кашиданро талаб мекунанд, низ онро месанҷанд;
- навоварӣ — то чӣ андоза ғоя нодир ва ғайричашмдошт аст;
- коркарди муфассал — то чӣ андоза ғоя пухта ва бо ҷузъиёт бой шудааст.
Ғояи нав чӣ гуна ба дунё меояд
Ҳанӯз соли 1926 олими англис Грэм Уоллес чор марҳилаи кори эҷодиро тасвир карда буд: омодагӣ (ҷамъ овардани маълумот, кӯшишҳо, бунбаст), пухтани пинҳонӣ (танаффусе, ки дар он ақл пинҳонӣ кор мекунад), равшанӣ (лаҳзаи ногаҳонии «ёфтам!») ва санҷиш (оё ғоя дар амал кор мекунад).
Дар равоншиносӣ эҷодкорӣ танҳо ба маънои нубуғ нест. Тафаккури эҷодӣ ба вуҷуд овардани чизест, ки барои худи шахс нав аст: духтарчае, ки барои ҷамъ кардани ададҳо роҳи худашро меёбад, эҷодкорона фикр мекунад, ҳарчанд риёзидонҳо ин роҳро садсолаҳо боз медонанд. Чунин тафаккур маъмул аст; саҳми воқеан нав барои тамоми инсоният хеле нодиртар аст. Муҳаққиқон хислатҳоеро низ номбар мекунанд, ки аксар вақт бо эҷодкорӣ ҳамроҳанд: истодагарӣ, мустақилона фикр кардан, аз ғояҳо лаззат бурдан ва омодагӣ ба таваккали оқилона. Ҷолиб он аст, ки эҷодкортарин одамон на ҳамеша дар тестҳои заковат баландтарин натиҷа нишон медиҳанд.
Аз ин модел имрӯз чӣ боқӣ мондааст
Мунаққидон ба якчанд камбудӣ ишора карданд. Қобилиятҳои алоҳида дар модел аз ҳад зиёданд, бинобар ин дар амал истифода бурдани он душвор аст. Қисми зиёди далелҳо дар лабораторияи худи Гилфорд, асосан бо донишҷӯёни қобилиятнок ва тестҳои хаттӣ ба даст омада буд ва дигар муҳаққиқон аксаран ҳамон омилҳоро ёфта натавонистанд. Далел ҳам кам буд, ки ин қобилиятҳо муваффақиятро дар таҳсил ё кор пешгӯӣ мекунанд. Имрӯз ин модел бештар аҳамияти таърихӣ дорад: аксари олимон модели зинавиро афзал медонанд, ки дар болояш омили умумии g ва дар поёнаш қобилиятҳои васеъ ҷой гирифтаанд. Бо вуҷуди ин, фарқи байни тафаккури ҳамгаро ва густурда зинда монд ва то ҳол дар таҳқиқот ва синфхона истифода мешавад.
Дар амал: машқҳо барои хона ва синф
Дар хона:
- Бозии «хишт»: як чизи рӯзгорро — пиёла, рӯймол ё қуттии картонӣ — гиред ва дар се дақиқа ҳар чи бештар роҳҳои истифодаи онро номбар кунед. Сипас ғояҳоро шуморед, гурӯҳбандӣ кунед ва ғояҳои нодирро алоҳида таъриф кунед.
- Ном барои ҳикоя: пас аз хондани қисса ҳар яке як номи хандаовар, як номи ҷиддӣ ва як номи ғайричашмдошт пешниҳод кунад.
- Даҳ доира: даҳ доираи кашидашударо ба даҳ чизи гуногун табдил диҳед, баъд ба яке аз онҳо ҳар чи бештар ҷузъиёт илова кунед.
- Муаммоҳои гӯгирдӣ: онҳоро якҷоя ҳал кунед, баъд бигзор фарзандатон барои шумо муаммо тартиб диҳад.
Дар синф:
- Аввал ҳамаи ғояҳоро бе танқид ҷамъ оред ва танҳо баъд беҳтаринашро якҷоя интихоб кунед.
- Саволҳои дорои як ҷавобро бо саволҳое, ки ҷавобҳои зиёд доранд, омехта кунед.
- Ба масъалаҳои душвор вақт диҳед, то «пухта расанд», ва рӯзи дигар ба онҳо баргардед.
- Ғояҳои ғайриодӣ ва кӯшишро таъриф кунед ва ҳеҷ гоҳ ба ҷавоби ғайричашмдошт нахандед.
Эҷодкорӣ туҳфаи нодир барои чанд нафари баргузида нест. Он бо машқ, бо гузашти вақт ва дар муҳите рушд мекунад, ки дар он хато кардан тарсовар нест.