Sıradan bir tuğla için kaç kullanım bulabilirsiniz? Bir inşaatçı der ki: duvar örmek için. Bir çocuk daha fazlasını ekler: kapı tutucu, yüksek rafa uzanmak için basamak, hatta oyuncak telefon. Hangi yanıt doğru? Hepsi — ve Amerikalı psikolog Joy Paul Guilford'un ilgisini çeken tam da buydu. Okul görevlerinin genellikle tek bir doğru yanıtı vardır, ama hayat sürekli çok yanıtı olan sorular sorar.
Pilot seçiminden yaratıcılığı incelemeye
Guilford, farklı testlerin ortak noktasını arayan istatistiksel bir yöntem olan faktör analiziyle çalışıyordu. Savaştan önce bile tek bir genel puanın bir kişinin güçlü yönlerini gizleyebileceğini göstermişti.
İkinci Dünya Savaşı sırasında ABD Ordu Hava Kuvvetleri'nin pilot ve diğer uçuş ekibini seçen psikolojik araştırma birimini yönetti. Uçmak genel zekilikten fazlasını ister ve ekibi yaklaşık 25 ayrı yetenek belirledi: örneğin uzayda yön bulmak ve bir nesneyi zihinde döndürmek iki farklı beceri çıktı. Savaştan sonra bu araştırmayı yirmi yılı aşkın süre sürdürdü ve listesine yaratıcı düşünmeyi ekledi.
1950'de Amerikan Psikoloji Derneği başkanı olarak psikologları yaratıcılığı ciddiye almaya çağıran bir konuşma yaptı. O konuşma genellikle modern yaratıcılık araştırmalarının başlangıç noktası sayılır.
Zihnin yapısı ve iki tür düşünme
Guilford herhangi bir zihinsel görevin üç soruyla tanımlanabileceğini öne sürdü: ne hakkında düşünüyoruz (içerik), onunla ne yapıyoruz (işlem) ve ne tür bir sonuç elde ediyoruz (ürün). İçerikler görüntüler, semboller, anlamlar ve davranıştır; işlemler anlama, hafıza, yakınsak düşünme, ıraksak düşünme ve değerlendirmedir; ürünler basit birimlerden sınıflara, ilişkilere, sistemlere, dönüşümlere ve çıkarımlara uzanır. Birbiriyle çarpıldığında küp biçiminde üç boyutlu bir model oluştururlar: 1967 tarihli kitabında 120 yetenek, sonra 150 (1977) ve 180 (1988).
İşlemlerden ikisi ünlendi. Yakınsak düşünme tek bir doğru yanıta götürür: 7 × 8 = 56. Iraksak düşünme birçok yöne yayılır: “Bu hikâye için aklınıza gelen kadar çok başlık düşünün.” Onu dört nitelik tanımlar:
- akıcılık — kaç fikir ürettiğiniz (örneğin iki dakikada olabildiğince çok yuvarlak şey saymak);
- esneklik — kaç tür fikir: tuğlayı yapı malzemesi, ağırlık ve oyuncak olarak düşünmek tek fikrin üç versiyonu değil, üç kategoridir; alışılmış yaklaşımı bıraktıran kibrit çöpü bulmacaları da bunu sınar;
- özgünlük — bir fikrin ne kadar ender ve beklenmedik olduğu;
- ayrıntılandırma — bir fikrin ne kadar tam geliştirildiği ve ayrıntıyla doldurulduğu.
Yeni bir fikir nasıl doğar
Daha 1926'da İngiliz bilgin Graham Wallas yaratıcı çalışmanın dört aşamasını tanımladı: hazırlık (bilgi toplamak, denemek, takılmak), kuluçka (zihin sessizce çalışmaya devam ederken uzaklaşmak), aydınlanma (ani “Buldum!”) ve doğrulama (fikrin gerçekten işleyip işlemediğini kontrol etmek).
Psikolojide yaratıcılık yalnızca deha anlamına gelmez. Yaratıcı düşünme, kişinin kendisi için yeni bir şey üretmesi demektir: sayıları toplamak için kendi yolunu bulan bir kız, matematikçiler o yolu yüzyıllardır bilse bile yaratıcı düşünmektedir. Böyle düşünme yaygındır; tüm insanlık için yeni olan katkılar çok daha enderdir. Araştırmacılar yaratıcılığa çoğu zaman eşlik eden özellikleri de tanımlar: sebat, bağımsız yargı, fikirlerden keyif alma ve makul riskler almaya hazır olma. İlginç biçimde, en yaratıcı insanlar zekâ testlerinde her zaman en yüksek puanı alanlar değildir.
Modelden bugün geriye ne kaldı
Eleştirmenler birkaç zayıflığa işaret etti. Model pratik olamayacak kadar çok ayrı yetenek içeriyor. Kanıtların çoğu Guilford'un kendi laboratuvarından, çoğunlukla kâğıt-kalem testleri çözen yetenekli öğrencilerden geliyordu ve diğer araştırmacılar aynı faktörleri çoğu zaman bulamadı. Bu yeteneklerin öğrenimde ya da işte başarıyı öngördüğüne dair de pek kanıt yoktu. Bugün model esas olarak tarihsel ilgi konusudur: çoğu araştırmacı tepede genel faktör g ve altında geniş yetenekler olan bir hiyerarşiyi tercih eder. Yine de yakınsak ve ıraksak düşünme ayrımı hayatta kaldı ve hâlâ araştırmalarda ve sınıflarda kullanılıyor.
Uygulamada: ev ve sınıf için alıştırmalar
Evde:
- Tuğla oyunu: gündelik bir nesne alın — bir bardak, bir eşarp, bir karton kutu — ve üç dakikada olabildiğince çok kullanım sıralayın. Sonra fikirleri sayın, gruplayın ve en enderlerini özellikle övün.
- Hikâye başlıkları: bir masal okuduktan sonra herkes komik, ciddi ve beklenmedik bir başlık uydursun.
- On daire: çizilmiş on daireyi on farklı şeye dönüştürün, sonra birine olabildiğince çok ayrıntı ekleyin.
- Kibrit çöpü bulmacaları: birlikte çözün, sonra çocuğunuzdan sizin için bir tane uydurmasını isteyin.
Sınıfta:
- Önce eleştirmeden fikirleri toplayın, ancak ondan sonra en iyilerini birlikte seçin.
- Tek yanıtlı sorularla çok yanıtlı soruları karıştırın.
- Zor problemlere “olgunlaşması” için zaman verin ve ertesi gün onlara geri dönün.
- Alışılmadık fikirleri ve çabayı övün, beklenmedik bir yanıta asla gülmeyin.
Yaratıcılık seçilmiş birkaç kişiye özgü ender bir armağan değildir. Pratikle, zamanla ve hataların korkutucu olmadığı bir ortamda büyür.