İki çocuk aynı sofrada büyür ve aynı okula gider. Biri beş yaşında okur ama bir dakika yerinde duramaz; öteki harflerle zorlanır ama her oyuncağı söküp yeniden takabilir. Ebeveynler çoğu zaman bir şeyin yanlış olup olmadığını merak eder. Böyle farklılıkları inceleyen psikoloji dalının güven veren bir yanıtı var: farklılık istisna değil kuraldır.
Ayırıcı psikoloji neyi inceler
Deneysel psikoloji zihnin genel yasalarını arar ve insanlar arasındaki farklılıkları çoğu zaman bir baş belası, verilerdeki rastgele “gürültü” olarak görür. Ayırıcı psikoloji bu farklılıkları ana konusu yapar: insanlar nasıl, ne kadar ve neden farklılaşır.
Fikir eskidir. Platon ve Aristoteles eğitimin ve işin insanların farklılıklarını hesaba katmasını istiyordu ve Arap bilginler insanları herhangi bir özellikte üst, orta ya da alt diye tanımlıyordu. Ancak 19. yüzyılın sonunda, özellikler ölçülmeye başladığında bir bilim oldu; Francis Galton başka şeylerin yanında birçok insan özelliğinin normal dağılım izlediğini gösterdi. Her insan bir parmak izi kadar benzersizdir, ama benzersizlik bilimi dışlamaz: parmak izleri de sınıflandırılabilir ve incelenebilir.
Çocuklar arasında ve tek bir çocuğun içinde
Psikologlar iki tür farklılığı ayırır. İnsanlar arasındaki farklılıklar bir çocuğun bir diğerinden nasıl farklı olduğunu gösterir. Kişi içi farklılıklar tek bir çocuğun kendi yeteneklerinin ne kadar dengesiz geliştiğini gösterir: bir kız dillerde mükemmel, matematikte ortalama ve çizimde zayıf olabilir. Böyle dengesiz bir profil bir uyarı işareti değil normaldir ve yaşla değişir: yedi yaşında zayıf olan bir alan sonradan güçlü yön olabilir.
Bir başka temel fikir: özellikler birbirinden türce farklıdır (boy bir şeydir, müzikalite başka bir şey), ama insanlar herhangi bir özellikte yalnızca derecece farklılaşır. Hepimiz sürekli bir ölçek boyunca yayılırız ve bir bireysel farklılık yalnızca kişinin grup ortalamasından ne kadar uzak olduğunu gösterir. Bu yüzden “matematiği iyi” ile “matematiği kötü” ya da “zeki” ile “zeki değil” gibi “ya o ya bu” etiketleri bilimsel değildir: gerçek çocuklar iki kutuya düşmez.
Çan eğrisi: çocukların çoğu neden ortada
Çok sayıda çocukta herhangi bir özelliği ölçün — boy, okuma hızı ya da bellek — ve sonuçları çizin: çan biçimli bir eğri elde edersiniz. Sonuçların çoğu ortalamanın yakınında toplanır ve kenarlara doğru gittikçe seyrekleşir. Bu normal dağılımdır. İnsanların yaklaşık %68'i ortalamanın bir standart sapması içinde, yaklaşık %95'i iki standart sapması içinde yer alır. Ortalamanın 100 ve standart sapmanın 15 olduğu zekâ testlerinde bu, insanların yaklaşık %68'inin 85 ile 115 arasında, yaklaşık %95'inin 70 ile 130 arasında puan aldığı anlamına gelir.
Yani herhangi bir tek özellikte çocukların çoğu “ortadadır” ve bu vasatlık değil normdur. Ama her çocuğun birçok özelliği olduğu için hemen her çocuk bir şeyde ortalamanın üstünde, başka bir şeyde altındadır. (Çan biçimi kısmen testlerin nasıl yapıldığını da yansıtır: test yapımcıları maddelerini puanlar bu biçimi alana kadar ayarlar.)
Genel yeteneklerden özel yeteneklere
Yetenekler bir hiyerarşi içinde düzenlenir. Tepede hemen her zihinsel görevde kendini gösteren genel bir yetenek vardır. Altında bir yanda sözel ve eğitimsel, öte yanda pratik ve mekanik yetenekler gibi geniş gruplar; sonra daha dar yetenekler; ve en altta çok özel beceriler. John Carroll'un 1993'te 460'tan fazla veri setini yeniden çözümlemesine dayanan bugünkü ana akım görüş de benzerdir: genel faktör g birkaç geniş yeteneğin üstünde durur. Bu, yeteneklerin neden birlikte gitme eğiliminde olduğunu ve bir çocuğun yine de neden bir alanda güçlü, diğerinde zayıf olabildiğini açıklar.
İki ayrım daha yardımcı olur. Bir test çocuğun en iyi halinde ne yapabildiğini gösterir, gündelik hayat ise genellikle ne yaptığını; psikolog Lee Cronbach buna en yüksek ve tipik performans dedi. Güdülenme, ilgi, yorgunluk ve kaygı ikisi arasındaki farkı yaratır. Ve Sovyet psikolog Boris Teplov'un gösterdiği gibi yetenekler birbirini telafi edebilir: farklı güçlü yön bileşimleri aynı başarıya götürebilir.
Bu ebeveynler ve öğretmenler için ne anlama geliyor
- Çocuğunuzu kardeşleri ya da sınıf arkadaşlarıyla değil, kendi önceki haliyle karşılaştırın: “Geçen ay bir sayfa okuyordun; şimdi iki sayfa okuyorsun.”
- Tek bir nota ya da tek bir sayıya değil, bütün profile bakın.
- “Ya o ya bu” etiketlerinden kaçının: sürekli “sen matematik için yaratılmamışsın” duyan çocuk denemeyi bırakır.
- Güçlü yönleri zayıf alanları desteklemek için kullanın: çizmeyi seven bir çocuk yeni sözcükleri resimleyebilir, bir futbol tutkunu maç skorlarıyla toplama çalışabilir.
- Profil yaşla değişir, bu yüzden erken ve kesin yargılarda bulunmayın.
- Çocuğunuza en iyisini gösterme fırsatı verin: dinlenmiş, sakin ve ilgili.
Bu site, bilimsel bir kuram olarak hâlâ tartışılan çoklu zekâ kuramından aynı ruhla yararlanır: bir test ya da etiket olarak değil, güçlü yönleri fark etmenin bir yolu olarak.