Bugün herkes yirmi dakikada çevrim içi bir “IQ testi” çözebilir. Oysa test etmenin tarihi insanları sıralama isteğiyle değil, pratik bir soruyla başladı: ek yardıma ihtiyaç duyan çocukları nasıl buluruz? Bir yanıt arayışı neredeyse yüz yıl sürdü ve hatalarla ve keşiflerle doluydu.
Binet'den önce: hekimlerden laboratuvarlara
1838'de Fransız hekim Jean-Étienne Esquirol zihinsel yetersizliği ruhsal hastalıktan ayırdı ve onu belirlemenin ana ölçütü olarak dil kullanımını aldı. İngiltere'de Charles Darwin'in yarı kuzeni (aynı büyükbabayı paylaşıyorlardı) Francis Galton 1869'da Kalıtsal Deha'yı yayımladı. Görme ve işitme keskinliği, tepki hızı gibi basit duyusal yetenekleri ölçtü. Galton birçok insan özelliğinin normal dağılımı — tanıdık çan eğrisini — izlediğini gösterdi ve bunları karşılaştırmak için korelasyonu kullandı. Anketleri ve derecelendirme ölçeklerini ilk kullananlardandı. Ama Galton yeteneklerin neredeyse tamamen kalıtsal olduğuna inanıyordu — bugün kabul edilmeyen güçlü bir varsayım.
1879'da Wilhelm Wundt ilk psikoloji laboratuvarını açtı. Bireysel farklılıkları ölçüm hatası olarak görüyordu, ama zihinsel süreçlerin ölçülebileceğini gösterdi. 1890'da Amerikalı psikolog James McKeen Cattell “zihinsel test” terimini ortaya attı. Ne var ki duyusal testleri okulda kimin başarılı olacağını öngöremedi.
Binet ve Simon: yardım etmek için bir test
1895'te Fransız psikolog Alfred Binet, Victor Henri ile birlikte, basit duyumları değil zihnin yüksek işlevlerini — hafıza, hayal gücü, dikkat ve anlama — ölçmeyi önerdi. 1904'te Fransız eğitim bakanlığı ek yardıma ihtiyaç duyan öğrencileri belirlemenin bir yolunu bulmak için bir komisyon kurdu. Bu amaçla Binet ve hekim Théodore Simon 1905'te ilk zekâ ölçeğini yarattı: kolaydan zora 30 görev, 3–11 yaş arası 50 çocukta denendi.
1908'de yazarlar görevleri 3'ten 13'e yaşa göre grupladı ve 1911'de ölçeği yeniden gözden geçirdi. Zihinsel yaş fikri buradan doğdu: bir çocuk 8 yaşındakilerin genellikle yapabildiği görevleri yapabiliyorsa, gerçek yaşı ne olursa olsun zihinsel yaşı 8'dir.
Binet'nin kendisi test sonucunun geçici olduğu uyarısında bulundu: çocuğun bugünkü durumunu gösterir, kaderini değil; zihinsel yetenekler pratikle ve iyi öğretimle geliştirilebilir. Testi etiketlemek için değil, yardım etmek için yarattı.
Zihinsel yaştan IQ'ya
1912'de Alman psikolog William Stern zihinsel yaşı gerçek yaşa bölmeyi önerdi — ve böylece zekâ bölümü (IQ) doğdu. 1916'da Stanford Üniversitesi'nden Lewis Terman Binet'nin ölçeğini ABD için uyarladı (Stanford–Binet) ve oranı 100 ile çarptı. Örneğin zihinsel yaşı 10 olan 8 yaşındaki bir çocuğun IQ'su 125'tir.
1917'de ABD Birinci Dünya Savaşı'na girdiğinde çok sayıda acemi erin hızla test edilmesi gerekti. Bu, ilk grup testlerine yol açtı: yazılı Army Alpha ve iyi okuyamayanlar için resimli Army Beta. Artık onlarca kişi kâğıt ve kalemle aynı anda test edilebiliyordu.
1939'da David Wechsler iki bölümlü yeni bir ölçek getirdi: sözel (örneğin kavrama ve aritmetik) ve performans (örneğin bloklardan desen kurma ve resimleri sıraya koyma). En önemlisi, yetişkinlere uymayan zihinsel yaşı bıraktı ve sapma IQ'sunu getirdi: bir kişinin sonucu aynı yaştaki insanların sonuçlarıyla karşılaştırılır. Ortalama 100'dür; insanların yaklaşık %68'i 85 ile 115, yaklaşık %95'i 70 ile 130 arasında puan alır. Bir çocuk versiyonu (WISC) 1949'da izledi.
Dünyada testler
Testler kısa sürede başka dillere ve ülkelere uyarlandı. Örneğin Mısır'da 1930'lardan itibaren yerel testler geliştirildi ve Stanford–Binet'nin Arapça versiyonları 1938 ve 1956'da çıktı. Deneyim, bir testi yalnızca çevirmenin yetmediğini gösterdi: görevler çocukların diline ve kültürüne uymalı ve normlar — her yaş için ortalama sonuçlar — aynı ülkede belirlenmelidir. Normlar eskir de: 1984'te James Flynn ABD'de ortalama puanların on yılda yaklaşık 3 puan yükseldiğini gösterdi. Bu yüzden testlerin düzenli olarak yeniden normlanması gerekir.
Bu tarih bize ne öğretiyor
Zekâ testleri desteğe ihtiyaç duyan çocuklara yardım etmek için icat edildi ve en iyi kullanımları hâlâ budur. Bu tarih ebeveynlere ve öğretmenlere birkaç ders sunar: - Bir test sonucu geçicidir — Binet bunu zaten söylemişti. Bugünkü durumu gösterir, ömür boyu bir hükmü değil. - Bir test yalnızca ölçtüğünü gösterir. Hangi yeteneklerin değerlendirildiğini, hangi testin kullanıldığını ve normlarının sizinki gibi çocuklara uyup uymadığını sorun. - İyi bir test hem güvenilirdir (sonuçları kararlıdır) hem geçerlidir (gerçekten ölçmesi gerekeni ölçer). - Herhangi bir testten sonra en önemli soru şudur: çocuğa şimdi nasıl yardım edeceğiz?