Dört yaşındaki bir çocuğun önünde alçak, geniş bir bardaktaki meyve suyunu uzun, dar bir bardağa boşaltın ve sorun: şimdi meyve suyu daha mı çok, daha mı az, yoksa aynı mı? Birçok dört yaşındaki kendinden emin yanıtlar: “Daha çok — bak ne kadar yüksek!” İsviçreli bilim insanı Jean Piaget (1896–1980) için böyle yanıtlar eğlenceli sürçmeler değil, bir çocuğun zihninin nasıl çalıştığına açılan bir pencereydi.
Piaget ve yöntemi
Piaget çocukların düşünmesini yaklaşık yarım yüzyıl inceledi. Yöntemi esnek bir söyleşiydi: yanıtları yalnızca doğru ya da yanlış diye işaretlemek yerine “Neden öyle düşünüyorsun?” diye soruyor ve çocuğun akıl yürütmesini izliyordu. Piaget için yanlış bir yanıt bilgiydi, çünkü arkasındaki mantığı ortaya çıkarıyordu.
Zekâyı zihnin dünyaya uyumu olarak gördü ve bu uyum dört temel araçla gerçekleşiyordu:
- şema — tekrarlanabilir bir eylem ya da düşünce örüntüsü: kavramak, emmek, sonra sıralamak ya da saymak;
- özümleme — yeni bir deneyimi var olan bir şemaya sığdırmak: “kedi” sözcüğünü bilen bir bebek küçük bir köpeğe de “kedi” der;
- uyumsama — şema uymadığında onu değiştirmek: “Bu havlıyor — bu bir köpek”;
- dengeleme — dengeyi yeniden kurma dürtüsü: hafif bir şaşkınlık çocuğu anlayışını daha sağlam bir düzeyde yeniden kurmaya iter.
Piaget için dengeleme gelişimin ana motoruydu; bu yüzden çocuklar biraz yeni ama bunaltıcı olmayan görevlerden en iyi öğrenir.
Gelişimin dört dönemi
Dönemlerin sırası herkes için aynıdır; yaşlar yaklaşıktır.
Duyusal-motor dönem (0–2). Bebek duyular ve eylemlerle düşünür. Doğuştan gelen refleksler tekrarlanan eylemlere (bir çıngırağı tekrar tekrar sallamak), sonra bir amaca ulaşmanın araçlarına (bir oyuncağa uzanmak için yastığı kenara itmek), sonra deneylere ve ikinci yılda “kafanın içinde” bulunan ilk çözümlere dönüşür. Yavaş yavaş nesne kalıcılığı gelişir. Başta bir örtünün altına saklanan oyuncak dünyadan yok olmuş gibidir. Sonra bebek arar, ama tuhaf bir hata yapar: bir oyuncak birkaç kez aynı yastığın altında bulunmuşsa ve sonra gözünün önünde başka bir yastığın altına saklanırsa, bebek yine ilkinin altına bakar.
İşlem öncesi dönem (2–7). Sözcükler, imgeler ve sembolik oyun gelir: bir çubuk at olur, bir bebek yatağa yatırılır. Ama düşünme benmerkezcidir — bencil değil, yalnızca çocuğun kendi bakış açısına odaklı: üç yaşındaki bir çocuk “evet” demek yerine telefona başını sallar, sanki anneannesi onu görebiliyormuş gibi. Çocuk ayrıca göze çarpan tek bir özelliğe takılır (odaklanma): uzun bardaktaki meyve suyu seviyesi daha yüksek olduğu için “daha çok” görünür; iki eşit düğme sırasından aralıklı dizilmiş olanda daha çok düğme var gibi gelir.
Somut işlemler (7–11). Çocuk korunumu kavrar: “Sadece boşalttın — geri de boşaltabilirsin” ya da “Daha yüksek ama bardak dar.” Tersine çevirebilirlik ortaya çıkar; onunla birlikte sınıflama (aynı anda iki özelliğe göre ayırma) ve sıralama (çubukları deneme yanılma olmadan en kısadan en uzuna dizme). Mantık en iyi gerçek nesnelerle çalışır ve korunum adım adım gelir: madde miktarı yaklaşık 7–8'de, ağırlık 9–10'da, hacim 11–12'de.
Soyut işlemler (11–12'den itibaren). Gençler olasılıklar ve hipotezler üzerine akıl yürütebilir. Bir sarkacın (ipe bağlı bir ağırlığın) daha hızlı salınmasını neyin sağladığını sorun: ipin uzunluğu mu, ağırlık mı, itiş mi. Bir genç her seferinde tek bir şeyi değiştirip diğerlerini aynı tutmayı planlar; daha küçük bir çocuk her şeyi aynı anda değiştirir ve sonuç çıkaramaz. (Yanıt: ipin uzunluğu.)
Sonraki araştırmalar neyi değiştirdi
Piaget'nin temel içgörüsü ayakta: çocuklar kendi anlayışlarını etkin biçimde kurar. Ancak sonraki çalışmalar önemli düzeltmeler yaptı. Görevler basit ve tanıdık olduğunda bebekler ve küçük çocuklar onun sandığından daha yeteneklidir. Yaşlar çocuklar arasında ve kültürler arasında değişir ve ilerleme alanlar arasında düzensizdir. Soyut akıl yürütme ergenlikte kendiliğinden açılmaz: birçok yetişkin onu esas olarak iyi bildiği alanlarda kullanır ve okullaşma ile bu tür görevlere aşinalık çok önemlidir. Piaget'nin kendisi de akranlar arasındaki tartışmanın çocukların kendi bakış açılarının dışına çıkmasına yardım ettiğini vurguladı.
Uygulamada: ne beklemeli ve nasıl yardım etmeli
2–6 yaş. Tek yönlü, kimi zaman büyüsel akıl yürütme bu yaşta normaldir; miktarla ilgili hatalar da öyle. Birlikte hayali oyunlar oynayın, çizin ve inşa edin. “Ne olacak sanıyorsun?” diye sorun, sonra birlikte denetleyin: suyu boşaltın, hamuru açın. Sözle düzeltmek yerine çocuğun görmesine izin verin. “Başkasının gözüyle” oyunu oynayın: “Ayıcık masanın öbür tarafından ne görüyor?”
7–11 yaş. Gerçek nesnelerle sağlam mantık ve düzensiz ilerleme bekleyin. Taşları ya da yaprakları sıralayın, ölçü kaplarıyla yemek pişirin, nesneleri boy sırasına koyun, tavla ya da satranç oynayın. Çocuğunuzdan bir süreci tersine çevirmesini (“Başa nasıl döneriz?”) ve açıklamasını isteyin: “Nereden biliyorsun?”
12–18 yaş. Hipotezler, tartışmalar ve büyük idealler bekleyin; tanıdık olmayan konularda daha zayıf soyut akıl yürütme de. “Ya … olursa?” sorularını tartışın, kanıt isteyin ve bitkileri farklı ışıkta yetiştirmek gibi her seferinde tek bir şeyi değiştiren küçük ev deneyleri yapın. Gencinizin savlarını, katılmadığınızda bile, ciddiye alın.
Her yaşta yanlış bir yanıt bir penceredir, başarısızlık değil; ve tek bir test puanı bir çocuğun nasıl akıl yürüttüğü hakkında çok az şey söyler.