Ana sayfa / Zekâ bilimi
Bilgi tabanıZekâ bilimi
Araştırmacıların yüz yılı aşkın sürede zihin hakkında öğrendikleri, sade ve kaynaklı biçimde: zekâ nedir, nasıl gelişir, nasıl ölçülür ve çoklu zekâ kuramı ne ekler.
Zekâ nedir
Zekâ nedir?
Zekâyı tanımlamak neden bu kadar zor, Platon'dan Piaget'ye, Gardner ve Sternberg'e düşünürler onu nasıl anladı ve ebeveynler kendi çocuklarında neyi görebilir — neyi göremez.
Zekâ hakkında sekiz mit
Okul notları bir çocuğun ne kadar zeki olduğunu gösterir mi? Beynimizin gerçekten yalnızca %10'unu mu kullanıyoruz? Zekâ hakkında sekiz yaygın inanış — ve bilimsel araştırmaların bunlar hakkında söyledikleri.
Tarihçe ve kuramlar
İlk zekâ testleri nasıl ortaya çıktı
Esquirol ve Galton'dan Binet, Terman ve Wechsler'e: zekâ testleri nasıl ve neden ortaya çıktı ve en iyi kullanımları neden hâlâ desteğe ihtiyaç duyan çocuklara yardım etmektir.
Tek zekâ mı, çok mu? Spearman'dan CHC modeline
Bütün başarılarımızın arkasında tek bir genel yetenek mi var, yoksa birkaç ayrı yetenek mi? Spearman'ın genel faktöründen CHC modeline: yüz yıllık bir tartışmanın öyküsü ve ebeveynler için anlamı.
Guilford ve yaratıcılık: tek yanıt mı, çok mu?
Savaş zamanı pilot seçen bir psikolog yaratıcılığın bilimsel incelemesini nasıl açtı: Guilford'un zihin modeli, yakınsak ve ıraksak düşünme, yeni bir fikrin dört aşaması ve ev ile sınıf için basit alıştırmalar.
Gardner'ın kuramı: ne söylüyor, ne söylemiyor
Howard Gardner'ın çoklu zekâ kuramı sade sözcüklerle: nereden geldi, tanımı, sekiz ölçüt ve sekiz zekâ, yaygın yanlış anlamalar, eleştirmenlerin söyledikleri ve Çoklu Zekâ'nın kuramı nasıl kullandığı.
Pratik zekâ ve Yunanlıların mētis'i
Okul testlerinde zorlanan bazı çocuklar pazarda, atölyede ya da sahada neden parlar: Sternberg'in pratik zekâsı, Yunanlıların mētis fikri, zekilikle bilgelik arasındaki çizgi ve bu tür zekânın nasıl büyüdüğü.
Düşünme nasıl gelişir
Piaget: bir çocuğun düşünmesi nasıl büyür
Jean Piaget çocukların yetişkinlerden yalnızca daha az bilmediğini, farklı düşündüğünü gösterdi. Gelişimin dört dönemi gündelik örneklerle, sonraki araştırmaların neyi değiştirdiği ve 2–6, 7–11 ve 12–18 yaşlarında evde düşünmenin nasıl desteklendiği.
Düşünme konuşarak büyür
Çocuklar akıl yürütmeyi yalnızca kitaplardan değil, başka insanlarla konuşarak, tartışarak ve çalışarak öğrenir. Piaget, Vygotsky ve Sovyet psikologlarının düşünmenin toplumsal kökleri hakkında keşfettikleri ve bunun evde ve okulda nasıl kullanılacağı.
Dikkat, bellek ve stratejiler
Bir çocuk uzun bir yönergeyi neden yarı yolda unutur ve bazı çocuklar daha hızlı olmadan problemleri neden daha iyi çözer? Bilgi işleme yaklaşımının dikkat, bellek ve düşünme stratejileri hakkında bulduğu şeyler ve gerçekten işe yarayan çalışma alışkanlıkları.
Farklılıklar ve ölçme
Çocuklar neden bu kadar farklı
Aynı aileden iki çocuk birbirine çarpıcı biçimde benzemeyebilir ve bir çocuk bir alanda güçlü, diğerinde zayıf olabilir. Ayırıcı psikolojinin bireysel farklılıklar ve çan eğrisi hakkında söyledikleri ve “ya o ya bu” etiketlerinin gerçek çocuklara neden uymadığı.
Kalıtım mı, yetiştirme mi? İkisi de
Bir çocuğun zekâsı genlerin armağanı mı, yetiştirmenin sonucu mu? İkiz ve evlat edinme çalışmaları, okullaşma araştırmaları ve Flynn etkisi dürüst yanıtın “ikisi de” olduğunu ve kalıtsalın sabit demek olmadığını gösteriyor. Bunun aileler için anlamı.
Bir IQ testi neyi söyleyebilir, neyi söyleyemez
Bir IQ puanı kesin ve nihai görünür, oysa bir çocuğun davranışının akranlarınınkiyle karşılaştırılmış kısa bir örneğidir. Bir test nasıl yapılır, neyi öngörür ve neyi kaçırır, çocuğunuz bir sonuç aldığında ne sormalısınız.
Kuramdan uygulamaya
Özel yetenekler ve bir yol seçmek
Genel yeteneğin ötesinde özel yetenekler vardır: sözel, matematiksel, uzamsal, mekanik, büro ve yaratıcı. Yetenekler, yatkınlıklar ve ilgiler birlikte nasıl bir yola işaret eder, rehberlik neden dikte etmek yerine yardım etmelidir ve bir genç nasıl keşfe çıkabilir.
Çocuğun zihninin büyümesine yardım eden on gündelik alışkanlık
Pahalı setlere ya da kurslara gerek yok. Konuşma, oyun, merak, baş edilebilir zorluklar, iyi uyku ve bağımsızlığın büyüdüğü sıcak ilişkiler çocuğun düşünmesi için en çoğunu yapar. Her aile için araştırmaya dayalı on mütevazı alışkanlık.
Fikrin kısa tarihi
Zekâ araştırmalarının kilit adımları: ilk testlerden bugünün daha geniş yetenek anlayışına.
- 1020
İbn Sina
1020 civarında İbn Sina, Kitâbü'ş-Şifâ'da “iç duyuları” — ortak duyu, hayal gücü, hafıza ve diğerleri — tanımladı: zihnin yetilerine ilişkin erken bir model. Devamını oku
- 1838
Jean-Étienne Esquirol
Esquirol zihinsel yetersizliği ruhsal hastalıktan ayırdı ve kişinin dili kullanışını temel ölçüt yaptı — yetenekleri değerlendirmeye doğru ilk adımlardan biri. Devamını oku
- 1869
Francis Galton
Galton Kalıtsal Deha'yı yayımladı ve bireysel farklılıkları ölçmeye yönelik ilk girişimlerde bulundu; sonradan korelasyonu psikolojiye getirdi — bugün hâlâ kullanılan bir araç. Devamını oku
- 1879
Wilhelm Wundt
Wundt Leipzig'de ilk deneysel psikoloji laboratuvarını açarak zihinsel süreçlerin deneyle incelenip ölçülebileceğini gösterdi. Devamını oku
- 1890
James McKeen Cattell
Cattell “zihinsel test” terimini ortaya attı; duyular ve tepki hızı testleri okul başarısını zayıf öngördü ve Binet gibi araştırmacılar daha yüksek zihinsel yeteneklere yöneldi. Devamını oku
- 1904
Charles Spearman
Spearman bir zihinsel testte iyi olanların diğerlerinde de iyi olma eğiliminde olduğunu fark etti ve bunu genel faktör g ile açıkladı — bugünkü yetenek modellerinin hâlâ tepesinde. Devamını oku
- 1905
Alfred Binet ve Théodore Simon
Binet ve Simon ek yardıma ihtiyaç duyan öğrencileri bulmak için ilk pratik zekâ ölçeğini yarattı; Binet puanların geçici olduğunu ve zekânın geliştirilebileceğini vurguladı. Devamını oku
- 1912
William Stern
Stern zekâ bölümünü (IQ) önerdi: zihinsel yaşın gerçek yaşa bölünmesi — farklı yaşlardaki çocukları karşılaştırmayı kolaylaştıran tek bir rakam. Devamını oku
- 1916
Lewis Terman
Stanford Üniversitesi'nde Terman Binet'nin ölçeğini Stanford–Binet testi olarak gözden geçirdi ve Stern'in bölümünü 100 ile çarparak bildik IQ puanını yarattı. Devamını oku
- 1934
Lev Vygotsky
Vygotsky'nin Düşünce ve Dil'i öldüğü yıl yayımlandı ve yakınsal gelişim alanını ortaya koydu: çocuğun tek başına yapabildiğiyle yardımla yapabildiği arasındaki boşluk. Devamını oku
- 1936
Jean Piaget
Piaget, kendi üç bebeğini gözlemleyerek yazdığı Çocuklarda Zekânın Kökenleri'nde zekânın sözcüklerden önce eylemde — bakmak, kavramak, keşfetmek — başladığını savundu. Devamını oku
- 1938
Louis Thurstone
Thurstone sözel kavrama, sayı ve uzay gibi yaklaşık yedi birincil zihinsel yetenek tanımladı ve tek bir puan yerine bir yetenekler profiline bakılmasını önerdi. Devamını oku
- 1939
David Wechsler
Wechsler sözel ve performans bölümleri olan Wechsler–Bellevue ölçeğini yayımladı ve sapma IQ'sunu getirdi: aynı yaştaki insanlarla, yetişkinlerde de işleyen bir karşılaştırma. Devamını oku
- 1947
Jean Piaget
Collège de France'taki derslerine dayanan Zekânın Psikolojisi'nde Piaget kuramını özetledi: zekâ, evre evre daha esnek ve mantıklı hâle gelen uyumdur. Devamını oku
- 1950
J. P. Guilford
Amerikan Psikoloji Derneği'ndeki başkanlık konuşmasında Guilford psikologları büyük ölçüde ihmal edilmiş olan yaratıcılığı incelemeye çağırdı; bu alandaki araştırmalar kısa sürede gelişti. Devamını oku
- 1956
George Miller
Miller'ın “Sihirli sayı yedi, artı eksi iki” makalesi aynı anda zihnimizde ne kadar az şey tutabildiğimizi (bugünkü tahminle yaklaşık dört öbek) ve bilgiyi gruplamanın neden yardımcı olduğunu gösterdi. Devamını oku
- 1963
Raymond Cattell
Cattell yeni problemleri çözmekte kullanılan akıcı zekâyı, öğrenmeyle biriken bilgi olan kristalize zekâdan ayırdı — sonradan John Horn'la geliştirdiği bir fikir. Devamını oku
- 1967
J. P. Guilford
Guilford İnsan Zekâsının Doğası'nda 120 yetenekli zihin yapısı modelini ortaya koydu; model artık büyük ölçüde tarih oldu, ama ıraksak düşünme görevleri hâlâ kullanılıyor. Devamını oku
- 1974
Marcel Detienne ve Jean-Pierre Vernant
Zekânın Hileleri'nde Yunan mētis fikrini yeniden kurdular: değişen durumları okuyan ve doğru anı yakalayan kurnaz, pratik zekâ. Devamını oku
- 1983
Howard Gardner
Zihin Çerçeveleri'nde Gardner görece bağımsız yedi zekâ önerdi ve okulları ve ebeveynleri daha geniş bir güçlü yönler yelpazesini fark etmeye teşvik etti; kuramın bilimsel temeli hâlâ tartışılıyor. Devamını oku
- 1984
James Flynn
Flynn ortalama IQ test puanlarının bir kuşaktan diğerine — on yılda yaklaşık 3 puan — yükseldiğini gösterdi; genlerin açıklayamayacağı kadar hızlı, demek ki çevre çok önemli. Devamını oku
- 1985
Robert Sternberg
IQ'nun Ötesinde'de Sternberg üçlü kuramını — analitik, yaratıcı ve pratik yetenekler — önerdi ve zekâyı çevreye uyum sağlamak, onu biçimlendirmek ve seçmek olarak tanımladı. Devamını oku
- 1993
John Carroll
460'tan fazla veri setini yeniden analiz eden Carroll üç katmanlı bir model önerdi — genel faktör, geniş yetenekler ve dar beceriler — bugünkü ana akım CHC modelinin temeli. Devamını oku
- 1999
Howard Gardner
Yeniden Çerçevelenen Zekâ'da Gardner doğacı zekâyı — canlıları ve doğanın diğer özelliklerini tanıma ve sınıflandırma becerisi — ekleyerek listesini sekize çıkardı. Devamını oku
- 2008
Harold Pashler ve arkadaşları
Kapsamlı bir derleme, öğretimi öğrencilerin varsayılan “öğrenme stillerine” uydurmanın öğrenmeyi iyileştirdiğine dair sağlam kanıt bulamadı; zaman, yararı kanıtlanmış yöntemlere harcansa daha iyi. Devamını oku
- 2013
Jared Nielsen ve arkadaşları
Yaklaşık 1.000 kişinin beyin taramaları “sol beyinli” ya da “sağ beyinli” bireyler ortaya koymadı: iki yarım küre birlikte çalışır, bu yüzden bu etiketler bir çocuğun nasıl öğrendiği hakkında hiçbir şey söylemez. Devamını oku