Асосӣ / Илми заковат
ДонишномаИлми заковат
Он чи олимон дар зиёда аз сад сол дар бораи ақли инсон фаҳмиданд, бо забони содда ва бо манбаъҳо: заковат чист, чӣ гуна рушд мекунад, чӣ гуна чен карда мешавад ва назарияи заковатҳои гуногун ба он чӣ илова мекунад.
Заковат чист
Заковат чист?
Чаро таърифи заковат ин қадар душвор аст, олимон онро аз Афлотун то Пиаже, Гарднер ва Стернберг чӣ гуна фаҳмидаанд ва волидон дар фарзанди худ чиро дида метавонанд ва чиро не.
Ҳашт афсона дар бораи заковат
Оё баҳоҳои мактаб заковатро нишон медиҳанд? Оё мо воқеан танҳо 10 фоизи майнаро истифода мебарем? Ҳашт тасаввури маъмул дар бораи заковат ва он чи тадқиқоти илмӣ дар бораи онҳо мегӯяд.
Таърих ва назарияҳо
Тестҳои аввалини заковат чӣ гуна пайдо шуданд
Аз Эскирол ва Голтон то Бине, Термен ва Векслер: тестҳои заковат чӣ гуна ва барои чӣ ба вуҷуд омаданд ва чаро беҳтарин истифодаи онҳо то ҳол ёрӣ ба кӯдаконест, ки ба дастгирӣ ниёз доранд.
Як заковат ё якчанд? Аз Спирмен то модели CHC
Оё дар паси ҳамаи муваффақиятҳои мо як қобилияти умумӣ ҳаст ё якчанд қобилияти алоҳида? Аз омили умумии Спирмен то модели CHC: таърихи як баҳси садсола ва хулосаҳои он барои волидон.
Гилфорд ва эҷодкорӣ: як ҷавоб ё ҷавобҳои бисёр?
Чӣ гуна равоншиносе, ки дар солҳои ҷанг халабонҳоро интихоб мекард, омӯзиши илмии эҷодкориро оғоз кард: модели Гилфорд дар бораи сохтори ақл, тафаккури ҳамгаро ва густурда, чор марҳилаи пайдоиши ғояи нав ва машқҳои содда барои хона ва синф.
Назарияи Гарднер: он чи мегӯяд ва он чи намегӯяд
Назарияи заковатҳои гуногуни Ҳовард Гарднер бо забони содда: пайдоиш, таърифи заковат, ҳашт меъёр ва ҳашт заковат, фаҳмишҳои нодуруст, андешаи мунаққидон ва тарзи истифодаи ин назария дар «Зеҳнҳои гуногун».
Заковати амалӣ ва метиси юнониёни қадим
Чаро баъзе кӯдаконе, ки дар тестҳои мактабӣ душворӣ мекашанд, дар бозор, коргоҳ ё майдони варзиш моҳиранд: заковати амалӣ аз нигоҳи Стернберг, мафҳуми юнонии метис, марзи байни зиракӣ ва хирад ва роҳҳои рушди ин заковат.
Тафаккур чӣ гуна рушд мекунад
Пиаже: тафаккури кӯдак чӣ гуна рушд мекунад
Жан Пиаже нишон дод, ки кӯдакон на танҳо аз калонсолон камтар медонанд, балки дигар хел фикр мекунанд. Чор давраи рушд бо мисолҳои ҳаррӯза, ислоҳоти таҳқиқоти баъдина ва маслиҳатҳо барои синну соли 2–6, 7–11 ва 12–18.
Тафаккур дар гуфтугӯ рушд мекунад
Кӯдак фикр карданро на танҳо аз китоб, балки дар гуфтугӯ, баҳс ва кори муштарак бо дигарон низ меомӯзад. Дар ин мақола — он чи Пиаже, Виготский ва равоншиносони шӯравӣ дар бораи решаҳои иҷтимоии тафаккур кашф карданд, ва маслиҳатҳо барои хона ва мактаб.
Диққат, хотира ва усулҳои фикрронӣ
Чаро кӯдак супориши дарозро дар нимароҳ фаромӯш мекунад ва чаро баъзе кӯдакон масъаларо беҳтар ҳал мекунанд, агарчи тезтар нестанд? Мефаҳмед, ки равиши коркарди иттилоот дар бораи диққат, хотира ва усулҳои фикрронӣ чӣ ёфтааст ва кадом тарзи дарсомӯзӣ воқеан натиҷа медиҳад.
Фарқиятҳо ва ченкунӣ
Чаро кӯдакон ин қадар гуногунанд
Ду кӯдаки як оила метавонанд ба ҳамдигар тамоман монанд набошанд ва як кӯдак дар як соҳа қавӣ, дар соҳаи дигар заиф бошад. Мефаҳмед, ки равоншиносии фарқиятҳо дар бораи фарқиятҳои фардӣ ва хати зангӯламонанд чӣ мегӯяд ва чаро тамғаҳои «ё ин, ё он» ба кӯдакони воқеӣ рост намеоянд.
Ирсият ё тарбия? Ҳар ду
Заковати кӯдак туҳфаи ирсият аст ё натиҷаи тарбия? Таҳқиқоти дугоникҳо ва фарзандхондагон, таъсири мактаб ва таъсири Флинн нишон медиҳанд, ки ҷавоби ростқавлона «ҳар ду» аст ва ирсӣ будан маънои тағйирнопазир буданро надорад. Маслиҳатҳо барои оила.
Тести IQ: он чи мегӯяд ва он чи гуфта наметавонад
Натиҷаи тести IQ дақиқ ва қатъӣ менамояд, вале он танҳо намунаи кӯтоҳи рафтори кӯдак аст, ки бо натиҷаҳои ҳамсолонаш муқоиса шудааст. Тест чӣ гуна сохта мешавад, чиро пешгӯӣ мекунад, чиро намебинад ва ҳангоми гирифтани натиҷа чӣ бояд пурсид.
Аз назария ба амал
Қобилиятҳои махсус ва интихоби роҳ
Ғайр аз қобилияти умумӣ қобилиятҳои махсус низ ҳастанд: забонӣ, риёзӣ, фазоӣ, механикӣ, дафтарӣ ва эҷодӣ. Қобилият, истеъдод ва шавқ якҷоя чӣ гуна роҳро нишон медиҳанд, чаро роҳнамоӣ бояд кӯмак кунад, на амр, ва наврас чӣ гуна худро бисанҷад.
Даҳ одати ҳаррӯза, ки ба рушди зеҳни кӯдак мусоидат мекунанд
Барои рушди тафаккури кӯдак асбобҳои гарон лозим нестанд. Суҳбат, бозӣ, кунҷковӣ, супоришҳои каме душвортар, хоби кофӣ ва муносибати гарме, ки мустақилиятро афзун мекунад, бештар фоида медиҳанд. Даҳ одати содда ва илман асоснок барои ҳар оила.
Таърихи мухтасари ғоя
Марҳилаҳои асосии омӯзиши заковат: аз тестҳои аввалин то нигоҳи васеи имрӯза ба қобилиятҳо.
- 1020
Ибни Сино
Тақрибан соли 1020 Ибни Сино дар «Китоб-уш-шифо» «ҳавоси ботинӣ»-ро — ҳисси муштарак, хаёл, хотира ва ғайра — тавсиф кард; ин яке аз моделҳои аввалини қувваҳои зеҳнӣ буд. Муфассал
- 1838
Жан-Этйен Эскирол
Эскирол маҳдудияти зеҳниро аз бемории равонӣ ҷудо кард ва дараҷаи истифодаи нутқро меъёри асосӣ донист — яке аз қадамҳои аввал ба сӯйи арзёбии қобилиятҳо. Муфассал
- 1869
Франсис Голтон
Голтон китоби «Нубуғи ирсӣ»-ро нашр кард ва аввалин кӯшишҳои чен кардани фарқиятҳои фардиро анҷом дод; баъдтар ҳамбастагиро (коррелятсияро) ба равоншиносӣ ворид кард, ки то имрӯз истифода мешавад. Муфассал
- 1879
Вилҳелм Вундт
Вундт дар Лейпсиг аввалин озмоишгоҳи равоншиносии таҷрибавиро кушод ва нишон дод, ки равандҳои равониро тавассути озмоиш омӯхтан ва чен кардан мумкин аст. Муфассал
- 1890
Ҷеймс Маккин Кеттелл
Кеттелл истилоҳи «тести ақлӣ»-ро ҷорӣ кард; тестҳои ӯ оид ба ҳисҳо ва суръати вокуниш муваффақияти таҳсилиро суст пешгӯӣ мекарданд ва олимоне чун Бине ба қобилиятҳои олии зеҳнӣ рӯ оварданд. Муфассал
- 1904
Чарлз Спирмен
Спирмен пай бурд, ки натиҷаҳои тестҳои гуногуни ақлӣ бо ҳам алоқаманданд, ва инро бо омили умумии g шарҳ дод, ки имрӯз ҳам дар қуллаи моделҳои қобилиятҳо меистад. Муфассал
- 1905
Алфред Бине ва Теодор Симон
Бине ва Симон аввалин тести амалии заковатро сохтанд, то хонандагони ниёзманд ба кӯмаки иловагиро муайян кунанд; Бине таъкид мекард, ки хол муваққатист ва заковатро рушд додан мумкин аст. Муфассал
- 1912
Вилям Штерн
Штерн зариби зеҳниро (IQ) пешниҳод кард — синни ақлӣ тақсим ба синни воқеӣ: ададе, ки муқоисаи кӯдакони синну соли гуногунро осон сохт. Муфассал
- 1916
Луис Термен
Термен дар Донишгоҳи Стэнфорд тести Бинеро такмил дода, тести Стэнфорд–Бинеро сохт ва зариби Штернро ба 100 зарб зад — ҳамин тавр нишондиҳандаи маъмули IQ пайдо шуд. Муфассал
- 1934
Лев Виготский
Китоби Виготский «Тафаккур ва нутқ» дар соли вафоти ӯ нашр шуд; дар он минтақаи рушди наздиктарин — фосилаи байни он чи кӯдак худаш ва бо кӯмак карда метавонад — шарҳ дода шудааст. Муфассал
- 1936
Жан Пиаже
Пиаже дар китоби «Пайдоиши заковат дар кӯдак», ки ба мушоҳидаи се фарзанди худаш асос ёфтааст, таъкид кард, ки заковат пеш аз калима, дар амал — нигоҳ кардан, қапидан ва ҷустуҷӯ — оғоз мешавад. Муфассал
- 1938
Луис Терстоун
Терстоун тақрибан ҳафт қобилияти ибтидоии ақлиро — фаҳмиши сухан, ҳисоб, тасаввури фазоӣ ва ғайра — тавсиф кард ва пешниҳод намуд, ки ба ҷойи як хол профили қобилиятҳо баррасӣ шавад. Муфассал
- 1939
Дэвид Векслер
Векслер тести Векслер–Белвюро бо қисмҳои шифоҳӣ ва амалӣ нашр кард ва зариби зеҳнии инҳирофиро ҷорӣ намуд: натиҷа бо ҳамсолон муқоиса мешавад, бинобар ин усул барои калонсолон низ мувофиқ аст. Муфассал
- 1947
Жан Пиаже
Пиаже дар «Равоншиносии заковат», ки аз маърӯзаҳояш дар Коллеж де Франс ба вуҷуд омадааст, назарияи худро мухтасар баён кард: заковат мутобиқшавие аст, ки марҳила ба марҳила чандиртар ва мантиқитар мегардад. Муфассал
- 1950
Ҷой Пол Гилфорд
Гилфорд дар суханронии худ ҳамчун раиси Анҷумани равоншиносони Амрико олимонро ба омӯзиши эҷодкорӣ, ки то он вақт қариб нодида гирифта мешуд, даъват кард; пас аз он ин соҳа босуръат рушд кард. Муфассал
- 1956
Ҷорҷ Миллер
Мақолаи Миллер «Адади ҷодуии ҳафт — ду зиёд ё ду кам» нишон дод, ки мо ҳамзамон чӣ қадар кам чизро дар зеҳн нигоҳ медорем (имрӯз тақрибан чор пора ҳисоб мекунанд) ва чаро гурӯҳбандии иттилоот ёрӣ медиҳад. Муфассал
- 1963
Реймонд Кеттелл
Кеттелл заковати равонро, ки барои ҳалли масъалаҳои нав лозим аст, аз заковати ҷамъшуда — донишҳои дар омӯзиш андӯхташуда — ҷудо кард; баъдтар ин ғояро бо Ҷон Ҳорн рушд дод. Муфассал
- 1967
Ҷой Пол Гилфорд
Гилфорд дар китоби «Табиати заковати инсон» модели сохтори ақлро бо 120 қобилият пешниҳод кард; худи модел ҳоло бештар ба таърих тааллуқ дорад, вале супоришҳои ӯ барои тафаккури густурда то имрӯз истифода мешаванд. Муфассал
- 1974
Марсел Детйен ва Жан-Пйер Вернан
Онҳо дар китоби «Ҳилаҳои заковат» мафҳуми юнонии метисро барқарор карданд — заковати зиракона ва амалӣ, ки вазъияти тағйирёбандаро дарк мекунад ва лаҳзаи муносибро аз даст намедиҳад. Муфассал
- 1983
Ҳовард Гарднер
Гарднер дар китоби «Чаҳорчӯбаҳои ақл» ҳафт заковати нисбатан мустақилро пешниҳод кард ва мактабу волидонро ба дидани доираи васеътари тарафҳои қавӣ водошт; асоси илмии назария то ҳол баҳсбарангез аст. Муфассал
- 1984
Ҷеймс Флинн
Флинн нишон дод, ки холҳои миёнаи тестҳои заковат аз насл ба насл — тақрибан 3 хол дар ҳар даҳ сол — боло рафтаанд; чунин афзоиши тезро бо генҳо шарҳ додан ғайриимкон аст, пас муҳит нақши калон дорад. Муфассал
- 1985
Роберт Стернберг
Стернберг дар китоби «Берун аз IQ» назарияи сеҷузъаро — қобилиятҳои таҳлилӣ, эҷодӣ ва амалӣ — пешниҳод кард ва заковатро ҳамчун мутобиқ шудан ба муҳит, тағйир додан ва интихоби он тавсиф намуд. Муфассал
- 1993
Ҷон Кэрролл
Кэрролл пас аз таҳлили дубораи зиёда аз 460 маҷмуи маълумот модели сесатҳаро — омили умумӣ, қобилиятҳои васеъ ва малакаҳои ҷузъӣ — пешниҳод кард; он асоси модели имрӯзаи CHC гардид. Муфассал
- 1999
Ҳовард Гарднер
Гарднер дар китоби «Бознигарии заковат» заковати табиатшиносиро — маҳорати шинохтан ва гурӯҳбандӣ кардани мавҷудоти зинда ва падидаҳои табиат — илова кард ва шумораи заковатҳо ба ҳашт расид. Муфассал
- 2008
Ҳаролд Пашлер ва ҳамкорон
Баррасии калони илмӣ ягон далели боэътимод наёфт, ки мутобиқ кардани таълим ба услуби тахминии омӯзиши ҳар хонанда натиҷаро беҳтар мекунад; беҳтар аст, ки вақт ба усулҳои санҷидашуда сарф шавад. Муфассал
- 2013
Ҷаред Нилсен ва ҳамкорон
Таҳлили тасвирҳои мағзи сари тақрибан 1000 нафар нишон дод, ки одамони «нимкураи чап» ва «нимкураи рост» вуҷуд надоранд: ҳар ду нимкура якҷоя кор мекунанд ва чунин тамғаҳо дар бораи тарзи омӯзиши кӯдак чизе намегӯянд. Муфассал