«Ҷузвдонатро гир, пойафзолатро пӯш, хӯроки нисфирӯзиро фаромӯш накун ва ин мактубро ба омӯзгорат расон». Пас аз як дақиқа кӯдак бо як пойафзол дар даҳлез истода, ба ёд овардан мехоҳад, ки баъд чӣ буд. Ин на якравӣ аст ва на нишонаи заковати паст: хотираи инсон ҳамин тавр кор мекунад. Яке аз амалитарин равишҳо дар илми заковат сабаби инро мефаҳмонад ва нишон медиҳад, ки чӣ ёрӣ мерасонад.
Ақл ҳамчун низоми коркарди иттилоот
Аз солҳои 60-уми асри XX бисёр равоншиносон ақлро ба компютер монанд мекунанд. Иттилоот тавассути узвҳои ҳис ворид мешавад, коркард мегардад, дар хотира нигоҳ дошта мешавад ва ҳангоми зарурат ба ёд оварда мешавад, ва тамоми ин ҷараёнро равандҳои идоракунанда роҳбарӣ мекунанд. Муҳаққиқони ин самт на танҳо мепурсанд, ки кӯдак то чӣ андоза зирак аст, балки мехоҳанд бидонанд, ки ҳангоми ҳалли масъала дар зеҳни ӯ маҳз чӣ рух медиҳад ва дар кадом қадам хато пайдо мешавад. Албатта, майна компютер нест, вале ин муқоиса тафаккурро ба қадамҳое ҷудо мекунад, ки омӯхтан ва ёд додани онҳо мумкин аст.
Қадами аввал диққат аст. Аз селоби садоҳо, манзараҳо ва фикрҳо он, мисли филтр, танҳо қисми ками онҳоро барои коркарди минбаъда мегузаронад. Он чи аз ин филтр нагузарад, дар хотир намемонад: кӯдаке, ки ҳангоми шарҳи дарс ба тиреза менигарист, шарҳро фаромӯш накардааст — он аслан ба зеҳни ӯ ворид нашуда буд.
Хотираи корӣ: мизи хурд
Хотираи корӣ ҷойест, ки мо иттилоотро айни ҳол дар он нигоҳ медорем ва бо он кор мекунем: рақами телефонро то он даме ки онро мегирем, аввали ҷумларо ҳангоми хондани давомаш, натиҷаи мобайнии ҳисобро. Ин мизи хеле хурд аст. Соли 1956 Ҷорҷ Миллер дар бораи «адади сеҳрноки ҳафт, ҷамъ ё тарҳи ду» навишта буд; таҳқиқоти минбаъда, ки онҳоро соли 2001 Нелсон Коуэн ҷамъбаст кардааст, нишон медиҳанд, ки мо дар асл якбора танҳо тақрибан чор порчаи маънодорро дар зеҳн нигоҳ дошта метавонем.
Порча дар ин маъно воҳидест, ки барои мо маъно дорад. Даҳ рақами ҷудогонаро дар ёд нигоҳ доштан душвор аст, аммо ҳамон рақами телефон, ки ба чанд гурӯҳи шинос тақсим шудааст, ба осонӣ дар хотир мемонад. Аз ҳамин сабаб супоришҳои дароз гум мешаванд: қадамҳои чорум ва панҷум қадамҳои аввалро аз миз тела медиҳанд. Ин нишонаи қобилияти паст нест; дар кӯдакони хурдсол бошад, ин миз боз ҳам хурдтар аст.
Хотираи дарозмуддат: дониш дар зеҳни коршинос
Хотираи дарозмуддат амалан ҳадду канор надорад; муҳим он аст, ки дониш дар он чӣ гуна ба тартиб дароварда шудааст. Коршиносон аз навомӯзон на он қадар бо қуввати хотира, балки бештар бо сохтори донишашон фарқ мекунанд. Дар таҳқиқоти машҳури Чи ва ҳамкоронаш (1981) коршиносон масъалаҳои физикаро аз рӯйи қонуни асосии онҳо гурӯҳбандӣ карданд, навомӯзон бошанд, аз рӯйи аломатҳои зоҳирӣ: масалан, дар масъала сатҳи моил ҳаст ё фанар. Дониши ба тартиб даровардашуда порчаҳои калони маънодор месозад, ки дар мизи хурд ҷойи кам мегиранд ва барои фикр кардан фазо мегузоранд. Дониш ва тафаккур рақиб нестанд: ҳар қадар дониш ба ҳам пайвастатар бошад, фикр кардан ҳамон қадар осонтар аст.
Суръат, банақшагирӣ ва малакаи омӯхтан
Бисёриҳо гумон мекунанд, ки кӯдаки зирак ҳатман кӯдаки тезкор аст. Роберт Стернберг ба хулосаи дигар омад: касоне, ки масъаларо хуб ҳал мекунанд, дар оғоз барои фаҳмидани он вақти бештар сарф мекунанд ва баъд қисми боқимондаро тезтар анҷом медиҳанд. Кӯдакони шитобкор ба аввалин ҷавобе, ки ба хаёлашон мерасад, мечаспанд; кӯдакони мулоҳизакор аввал тамоми супоришро аз назар мегузаронанд. Муҳим на суръати холис, балки тарзи истифодаи вақт аст.
Стернберг инчунин қадамҳои «иҷроӣ»-ро тавсиф кардааст, ки тафаккурро идора мекунанд: дарк ва муайян кардани масъала, интихоби усул, банақшагирӣ ва тақсими вақт, назорати ҷараёни кор ва истифода аз бозхӯрд, яъне сабақ гирифтан аз натиҷаҳо ва хатоҳо. Қобилияти мушоҳида ва идора кардани тафаккури худро метамаърифат (дарки тафаккури худ) меноманд.
Оё ин малакаҳоро тарбия кардан мумкин аст? Таҳқиқоте, ки малакаҳои фикрро машқ медоданд, ҷавоби равшан медиҳанд: машқи як навъ супориш танҳо ҳамон супоришро беҳтар мекунад, аммо дастоварди пойдор вақте ба даст меояд, ки кӯдакон усулҳои умумии фикррониро омӯзанд ва онҳоро дар супоришҳои гуногун машқ кунанд. Барномаи Фейерштейн бо номи «Ғанигардонии инструменталӣ» (1980) намунаи маъруфи ҳамин равиш аст. Данлоски ва ҳамкоронаш соли 2013 усулҳои маъмули дарсомӯзиро баррасӣ карда, нишон доданд, ки ду усул махсусан асоси қавии илмӣ доранд: машқи ба ёд овардан (масалан, худсанҷӣ) ва такрори фосиладор (тақсим кардани машқ ба якчанд рӯз). Аз нав хондан ва ҷудо кардани сатрҳо бо маркер, агарчи маъмуланд, хеле камтар фоида медиҳанд.
Дар хона чӣ ёрӣ мерасонад
- Ҳар дафъа як супориш диҳед. Ба кӯдакони хурдсол як-ду қадам кофист; хоҳиш кунед, ки онҳоро такрор кунанд.
- Кори калонро ба порчаҳо тақсим кунед. Рӯйхати кӯтоҳи хаттӣ ё тасвирӣ хотираи кориро барои худи кор озод мекунад.
- Нақша — иҷро — санҷиш. Пеш аз вазифаи хонагӣ бипурсед: «Чӣ бояд кард? Аз куҷо сар мекунӣ?» Баъд: «Шуд? Чиро дигар мекардӣ?»
- Тафаккури бодиққатро ситоиш кунед, на танҳо суръатро: «Ба ман маъқул шуд, ки ҷавобатро санҷидӣ».
- Ба ҷойи аз нав хондан худсанҷиро интихоб кунед: китобро пӯшида нақл кардан, варақчаҳои саволу ҷавоб, саволу ҷавоби кӯтоҳи оилавӣ сари дастархон.
- Каме ҳар рӯз беҳтар аз бисёр дар шаби охир аст: такрорро ба якчанд рӯз тақсим кунед.
- Хобро эҳтиёт кунед. Хоби кофии шабона ба майна кӯмак мекунад, ки омӯхтаҳоро нигоҳ дорад, ва аз ҳисоби хоб то нисфи шаб дарс хондан зарар дорад.
Омӯзгорон низ метавонанд аз ҳамин ғояҳо истифода баранд: супоришро бо қадамҳои кӯтоҳ дар тахта навиштан, дарсро бо пурсиши кӯтоҳ аз маводи гузашта оғоз кардан ва пеш аз ҷавоб ба хонандагон вақти андеша додан.