Духтарчаи чорсола ҳангоми гуфтугӯи телефонӣ расмашро ба гӯшак нишон дода, мепурсад: «Бибиҷон, маъқул аст?» Ӯ ҳанӯз намефаҳмад, ки бибиаш расмро намебинад. Чанд сол пас ҳамин духтар бо дугонааш дар бораи қоидаҳои бозӣ баҳс мекунад, далел меорад ва гоҳе фикрашро дигар мекунад. Ин ду манзара яке аз кашфҳои муҳими илм дар бораи заковатро нишон медиҳанд: тафаккур дар танҳоӣ ба камол намерасад, балки дар гуфтугӯ ва кори муштарак рушд мекунад.
Пиаже: аз итоат ба ҳамкорӣ
Жан Пиаже (1896–1980) бештар бо тавсифи давраҳои рушди ақлӣ машҳур аст, вале дар китоби «Равоншиносии заковат» (1947) ба омилҳои иҷтимоӣ боби алоҳида бахшидааст. Ба мушоҳидаи ӯ, то тақрибан 7–8-солагӣ дар тафаккури кӯдак худмарказӣ ғолиб аст. Ин худхоҳӣ нест: барои кӯдаки хурдсол аз доираи нигоҳи худ берун омадан ҳанӯз душвор аст. Ӯ метавонад дасти рости касеро, ки рӯ ба рӯйи ӯ истодааст, нодуруст муайян кунад ё гумон кунад, ки он чи худаш медонад, ба ҳама маълум аст.
Ҷолиб он аст, ки ин худмарказӣ бо бечунучаро қабул кардани гапи калонсолон ҳамроҳ аст. Кӯдаки хурд метавонад қоидаи дурустро калима ба калима такрор кунад, вале сабабашро надонад. Ба назари Пиаже, такрор кардан ҳанӯз мулоҳиза рондан нест. Мулоҳиза ба муносибати дуҷониба ниёз дорад: ҳар кас нуқтаи назари худро мефаҳмонад ва фикри дигареро месанҷад.
Пас, ба андешаи Пиаже, мантиқ аз ҳамкорӣ ва баҳси байни ҳамтоён мерӯяд, на аз фишор. Фишор итоатро ба бор меорад, вале баҳс бо дӯст ҳар ду ҷонибро водор мекунад, ки далел оранд ва ба гуфтаи худ вафодор монанд. Пиаже ҳатто мантиқро «ахлоқи тафаккур» номидааст: тафаккури равшан низ, мисли бозии одилонаи шоҳмот, ба қоидаҳое ниёз дорад, ки ҳама онҳоро қабул доранд. Наврасон бошанд, орзуву ормонҳои худро дар баҳс бо ҳамсолон месанҷанд.
Виготский: абзорҳои фарҳанг
Лев Виготский (1896–1934), ки бо Пиаже дар як сол ба дунё омадааст, ба ҷанбаи иҷтимоӣ боз ҳам бештар аҳамият медод. Ба андешаи ӯ, ақли кӯдак ба воситаи абзорҳое рушд мекунад, ки фарҳанг офаридааст: пеш аз ҳама забон, инчунин рақам, хат, расм ва харита. Ҳар малакаи нави ақлӣ аввал дар фаъолияти муштарак бо дигарон пайдо мешавад ва баъдтар ба ботин гузашта, моли худи кӯдак мегардад.
Кӯдакони томактабӣ ҳангоми бозӣ ё сохтани чизе аксар вақт бо худ гап мезананд: «Инаш ба ин ҷо... не, ба ҳамин ҷо». Виготский чунин гуфтугӯ бо худро нишонаи тафаккур медонист: сухан ба абзори банақшагирӣ мубаддал мешавад. Бо гузашти солҳо он оҳистатар мешавад ва ба нутқи дарунӣ — он овози хомӯше, ки ҳамаи мо бо он фикр мекунем, — табдил меёбад.
Дар китоби «Тафаккур ва нутқ» (1934) Виготский аз минтақаи рушди наздиктарин сухан рондааст: ин фосилаи байни он чи кӯдак мустақилона карда метавонад ва он чи бо ёрии дигарон аз уҳдааш мебарояд. Таълим маҳз дар ҳамин минтақа, яъне дар қадами навбатӣ, самараноктар аст. Пиаже ба баҳси ҳамтоён арҷ мегузошт, Виготский бошад, ба ёрии шарики ботаҷрибатар; имрӯз ин ду назарро пурракунандаи якдигар медонанд.
Дастгирии марҳилавӣ: ёрие, ки тадриҷан канор меравад
Соли 1976 Вуд, Брунер ва Росс омӯхтанд, ки калонсол ба кӯдаки хурдсол дар ҳалли масъала чӣ гуна ёрӣ мерасонад, ва ин гуна ёриро scaffolding, яъне «ҳавозаи сохтмон», номиданд; мо онро дастгирии марҳилавӣ меномем. Мисли ҳавозае, ки дар гирди бинои нав месозанд, он то лозим аст, такягоҳ мебошад ва баъд бардошта мешавад. Дастгирии хуб шавқи кӯдакро нигоҳ медорад, вазифаро ба қадамҳои хурд ҷудо мекунад, ҳадафро пеши назари кӯдак мегузорад ва дилтангиро сабук мекунад. Сипас калонсол тадриҷан канор меравад: аз ёрии зиёдатӣ кӯдак чизе намеомӯзад, аз ёрии кам даст аз кор мекашад.
Равоншиносии шӯравӣ: қобилият дар фаъолият ташаккул меёбад
Равоншиносони шӯравӣ фаъолиятро дар маркази рушди ақлӣ гузоштанд. Алексей Леонтев таъкид мекард, ки қобилиятҳои хоси инсонӣ бо таваллуд ба таври тайёр дода намешаванд: онҳо вақте ташаккул меёбанд, ки кӯдак тавассути фаъолияти худ абзорҳо ва дастовардҳои фарҳангро — аз забону ҳисоб то китобу асбобҳо — аз худ мекунад. Сифатҳои модарзод, масалан, шунавоии хуб ва майнаи солим, шарти зарурӣ мебошанд; имрӯз олимон якдиланд, ки ҳам биология ва ҳам таҷриба нақш доранд.
Борис Теплов дар китоби худ дар бораи қобилиятҳои мусиқӣ (1947) нишон дод, ки қобилият дар фаъолияти мушаххас рушд мекунад ва қобилиятҳои гуногун метавонанд камбуди якдигарро ҷуброн кунанд. Пётр Галперин тасвир кардааст, ки амали нави ақлӣ аввал бо дастҳо ва ашёи воқеӣ иҷро мешавад, баъд бо овози баланд гуфта мешавад ва танҳо пас аз он хомӯшона дар зеҳн анҷом меёбад. Кӯдаке, ки аввал бо ангуштон, баъд бо овози баланд ва дар охир дар дил ҳисоб мекунад, маҳз ҳамин роҳро тай мекунад.
Ин дар амал чӣ маъно дорад
- Гап занед ва гӯш диҳед: сари дастархон, дар роҳи мактаб, пеш аз хоб. Фикри фарзандатонро пурсед ва то охир шунавед.
- Бипурсед: «Аз куҷо медонӣ?» — на барои санҷиш, балки барои даъват ба далел овардан. Бо мурури замон кӯдак ин саволро ба худаш низ медиҳад.
- Ба бародару хоҳарон ва дӯстон имкон диҳед, ки бо эҳтиром баҳс кунанд: баҳс дар бораи қоидаҳои бозӣ дарси мантиқ аст. Ба онҳо ёд диҳед, ки бо далел гап зананд, на бо дод.
- Як қадам пештар равед: вазифаеро интихоб кунед, ки каме аз имкони ҳозираи кӯдак болотар аст. Аввал якҷоя иҷро кунед, баъд бо ишора ва сипас ба худаш вогузоред.
- Бигзор кӯдак дар паҳлӯи калонсоли бомаҳорат биомӯзад: хӯрок пухтан, чизеро таъмир кардан ё дар боғ кор кардан, бо шарҳи ҳар қадам.
- Кӯдакеро, ки ҳангоми иҷрои вазифаи хонагӣ бо худ гап мезанад, хомӯш накунед: ӯ бо овози баланд фикр мекунад.
Омӯзгорон низ метавонанд аз ин ғояҳо истифода баранд: кори ҷуфтӣ, баҳси синфӣ ва хоҳиш аз хонанда, ки ҳалли масъаларо ба ҳамсинфаш фаҳмонад.