Тасаввур кунед, ки ба дастатон варақе медиҳанд ва дар он ҳамагӣ як сатр навишта шудааст: «IQ — 92». Чунин рақам дақиқ ва қатъӣ менамояд ва бисёр волидон онро ҳукме дар бораи фарзанди худ мешуморанд. Аммо дар асл он натиҷаи як мулоқоти кӯтоҳ, як маҷмуи супоришҳо ва муқоиса бо кӯдакони дигар аст. Агар бидонед, ки ин рақам чӣ гуна ба даст меояд, онро оромона мехонед.
Тест — намунаи хурди рафтор
Тести заковат намунаи хурди он аст, ки кӯдак дар як рӯзи муайян иҷро мекунад: маънои калимаҳоро шарҳ медиҳад, қонуниятро дар қатори шаклҳо меёбад, муаммо ҳал мекунад, қатори рақамҳоро такрор мекунад. Дастур, вақт ва қоидаҳои баҳогузорӣ барои ҳама якхелаанд. Пеш аз истифода тестро дар гурӯҳи калони кӯдакони ҳар синну сол меозмоянд ва натиҷаҳои онҳо меъёр қарор мегиранд. Фарзанди шуморо бо меъёрҳои синну соли ӯ муқоиса мекунанд, бинобар ин натиҷа ҳамеша нисбӣ аст: заковат нуқтаи сифр надорад ва рақам танҳо ҷойи кӯдакро дар байни ҳамсолонаш нишон медиҳад.
Аз замони тести Дэвид Векслер (1939) дар аксари тестҳо зариби зеҳнӣ (IQ) чунин ҳисоб карда мешавад: натиҷаи миёнаи ҳар синну сол 100 ва инҳирофи стандартӣ 15 хол қабул мешавад. Натиҷаҳо тақсимоти муқаррарии зангӯлашакл доранд: тақрибан 68 фоизи одамон аз 85 то 115 хол ва тақрибан 95 фоиз аз 70 то 130 хол мегиранд. Пас натиҷаи 92 танҳо маънои онро дорад, ки дар ҳамин тест кӯдак дар доираи васеи миёнаи синну соли худ аст. На бештар аз ин.
Эътимоднокӣ ва саҳеҳӣ бо забони содда
Эътимоднокӣ ба ин савол ҷавоб медиҳад: агар кӯдакро бори дигар санҷанд, оё ӯ тақрибан ҳамон натиҷаро мегирад? Тестҳои хуби фардӣ хеле эътимоднок мебошанд, вале ҳеҷ натиҷа комилан дақиқ нест. Хастагӣ, ҳаяҷон ё ҳуҷраи пурғавғо метавонад онро тағйир диҳад, бинобар ин мутахассиси бовиҷдон на як рақам, балки фосилаеро нишон медиҳад, ки натиҷаи ҳақиқӣ эҳтимолан дар он ҷойгир аст.
Саҳеҳӣ мепурсад: оё тест ҳамон чизеро чен мекунад, ки иддао дорад, ва он чиро, ки бояд, пешгӯӣ мекунад? Натиҷаи IQ муваффақияти таҳсилро воқеан пешгӯӣ мекунад, вале танҳо ба андозаи миёна: бисёр кӯдакон бо натиҷаи якхела баҳоҳои хеле гуногун мегиранд. Бисёр чиз берун аз тест мемонад: эҷодкорӣ, заковати амалӣ (тавоноии аз уҳдаи вазъиятҳои воқеии зиндагӣ баромадан), ангеза, хислат, истеъдоди махсус ба мусиқӣ, расм, варзиш ё ҳунар. Илова бар ин, рақам нишон намедиҳад, ки кӯдак ба ҷавоб чӣ гуна расид, ҳол он ки ҳамин аксар вақт аз ҳама муфидтар аст.
Фарҳанг, забон ва тағйирот
Ҳар тест фарҳанги ҷойеро, ки дар он сохта шудааст, бо худ дорад. Ҳанӯз соли 1929 муҳаққиқ Шимберг тесте тартиб дод, ки дар он, баръакси тестҳои маъмул, кӯдакони деҳот аз кӯдакони шаҳр натиҷаи баландтар гирифтанд: он чи тест «осон» меҳисобад, ба он вобаста аст, ки кадом таҷрибаро барои ҳама шинос мепиндорад. Кӯдаке, ки бо забони дуюм санҷида мешавад ё бори аввал бо чунин супоришҳо рӯ ба рӯ меояд, метавонад хеле камтар аз имконияти воқеии худ нишон диҳад.
Натиҷаҳо инчунин тағйир меёбанд. Дар таҳқиқоти маъруфи Беркли натиҷаи зиёда аз нисфи кӯдакон дар солҳои мактаб тақрибан 15 хол ва бештар тағйир ёфт, дар қариб ҳар даҳумин кӯдак — 30 хол ва бештар. Дар миқёси наслҳо тағйирот боз ҳам равшантар аст: Ҷеймс Флинн нишон дод, ки дар асри XX дар бисёр кишварҳо натиҷаҳои миёна дар ҳар даҳсола тақрибан 3 хол афзудаанд. Генҳо ин қадар зуд тағйир намеёбанд, пас таҳсил, ғизо, саломатӣ ва зиндагии мураккабтари ҳаррӯза дар ин нақш доранд. Ирсият низ муҳим аст, вале ирсӣ будан маънои тағйирнопазир буданро надорад.
Рақам ташхис нест
Барои муайян кардани маҳдудияти зеҳнӣ як натиҷа ҳаргиз кифоя нест. Мутахассисони соҳибихтисос — равоншинос, табиб ва дар ҳолати зарурӣ дигарон — таърихи рушди кӯдакро меомӯзанд, тестҳои фардӣ мегузаронанд ва пеш аз ҳама фаъолияти ҳаррӯзаи ӯро арзёбӣ мекунанд: муошират, нигоҳубини худ, бозӣ ва таҳсил дар хона ва мактаб. Пешрафти сусти таҳсил масъалаи дигар аст: он аксар вақт пас аз бартараф шудани сабабҳояш аз байн меравад. Худи натиҷаи тест низ метавонад аз сабаби забони дигари хонагӣ, ангезаи паст ё дертар ба камол расидан паст бошад.
Чунин муносибат аз худи Алфред Бине сар мешавад. Соли 1905 ӯ ва Теодор Симон тести худро барои он сохтанд, ки хонандагони ниёзманд ба кӯмаки иловагиро муайян кунанд, ва Бине огоҳ мекард, ки натиҷаҳо муваққатианд ва заковатро метавон рушд дод. Дар китоби Сулаймон ал-Хузарӣ аш-Шайх низ таъкид шудааст, ки тест бояд ба кӯдак кӯмак кунад, на тақдири ӯро ҳал намояд. Барои ҳамин «Зеҳнҳои гуногун» тести IQ намегузаронад. Пурсишномаҳои мо тарафҳои қавии кӯдакро тасвир мекунанд, то волидон, омӯзгорон ва худи кӯдак якҷоя суҳбат кунанд ва нақша кашанд; онҳо на рақами заковат медиҳанд, на тамға.
Агар ба фарзандатон натиҷаи тест диҳанд
Оромона ва аниқ пурсед:
- Маҳз чӣ чен карда шуд? Кадом тест, кадом қобилиятҳо ва оё тест фардӣ гузаронида шуд?
- Дар кадом шароит? Бо кадом забон, кӯдак худро чӣ гуна ҳис мекард, оё пештар чунин супоришҳоро дида буд?
- Ҳудуди хато чӣ қадар аст ва кадом меъёрҳо истифода шуданд — аз кадом кишвар ва аз кадом сол?
- Барои кӯмак чӣ кор карда мешавад? Дар мактаб ва хона чӣ тағйир меёбад ва пешрафт кай бори дигар санҷида мешавад?
Ҳаргиз нагузоред, ки фарзандатон рақамро ҳамчун ҳукм бишнавад. Кӯдаке, ки натиҷаи пастро мешунавад, метавонад хулоса барорад, ки «ман беақлам», ва аз кӯшиш даст кашад; кӯдаке, ки натиҷаи баландро мешунавад, метавонад аз ҳар супорише, ки хилофи онро исбот кунад, битарсад. Беҳтар аст дар бораи он суҳбат кунед, ки чӣ хуб баромад, чӣ душвор буд ва минбаъд чӣ ёрӣ медиҳад. Натиҷаи тест маълумот дар бораи як рӯз аст; фарзанди шумо аз он хеле бештар аст.